Tankar på Maria bodskapsdag.

Fram mot Maria bodskapsdag har dette ikonet frå Polen vore med meg i tankane. Ikonet har gjort at den polske aktivisten Elzbieta Podlesna vert forfulgt av polske styresmakter som i tospann med sterke krefter i kyrkja i Polen slår knallhardt ned på krefter som jobbar for demokrati og skeive rettar. Prawo i Sprawiedliwość (PiS, norsk: Lov- og rettferdspartiet), vil ha eit samfunn bygd på rekasjonære, autoritære verdiar, og i kampen for dette har dei alliert seg med sterke krefter i den polske kyrkja.

På Maria bodskapsdag møter vi ei ung jente som får ei enorm oppgåve. Det er ikkje det etablerte samfunnet vi feirar i dag. Forteljinga viser korleis Gud jobbar på utsida av det som er godteke. Gud jobbar gjennom den unge, ugifte jenta som vert gravid i eit strengt patriarkalsk samfunn. Gjennom ei jente som ikkje hadde makt, truleg heller ikkje særleg økonomiske midlar, og som var ein del av eit okkupert folkeslag i ein utkant av eit imperium. Gud jobba gjennom det som skapte uro og kanskje avsky hos dei som stod for det etablerte, for det "fine" og "rette". Gjennom ei som havna på utsida av samfunnet. Ikkje berre jobba Gud gjennom ho som havna på utsida av det etablerte, men ho havna der nettopp på grunn av det ho sa ja til. Då ho sa ja til å gjere det Gud bad ho om, sa ho ja til å havne på utsida sidan det var måten Gud valgte å jobbe på.

Pussy Riot ser også til Maria i kampen mot autoritære styresmakter som går i tospann med kyrkja. Dei syng på russisk, men songen kan høyrast i ein nydeleg utgåve av Moddi, der teksten er nokonlunde den same som i omsetjingar av songen i media (Som her og her. Moddi sin her) For låta og musikvideoen hamna dei i fengsel. Dei vart anklaga for blasfemi. Så kan ein spørje seg kven som er mest blasfemisk av ei kyrkje som jobbar tett saman med Putin sitt regime som systematisk bryt ned menneskerettane i kampen for eit samfunn som liknar på det polske styresmakter vil ha, eller eit band som peiker på at denne alliansen mellom kyrkjemakt og sekulær makt går ut over nokon. Den går ut over kvinner, dei som ikkje passar inn i den tradisjonelle, statlege definisjonen av "familie", dei som trur annleis enn den ortodokse kyrkja og dei som av andre grunnar havnar på utsida av det "fine" og det "rette". Det går ut over slike som Maria.

Pussy Riot ber Maria vere feminist. Det burde vere ukontroversielt. Forteljinga om Maria burde få oss til å tenke feministisk og jobbe for rettane til kvinner som Maria. Den burde få oss til å tenke som aktivistar for ulike saker som handlar om rettane til dei som fell utanfor det etablerte, "rette", samfunnet. For i forteljinga om Maria ser vi at Gud sjølv jobbar på utsida og gjennom dei som fell utanfor. Det er som om Gud sjølv protesterer mot det etablerte, det "fine" og det "rette".

Det er lett å peike på kvar kyrkja i Polen og Russland gjer feil. Viktigare for oss er jo eigentleg kvar kyrkja i Norge gjer feil. Kvar står vi på feil side og held fram unødvendige normer og reglar om kva som er "riktig", "fint", "sømmeleg" og "kristent" på ein måte som skadar menneske og held dei ute frå fellesskapen i kyrkja?

Det er spørsmålet både ikonet og Punk Prayer får fram i meg i møte med teksten om Maria. Eg veit ikkje svaret, men eg trur vi kontinuerleg må stille oss spørsmålet og be om hjelp til å finne svar. Kyrie eleison!

Ver helsa, Maria, du som har fått nåde,
Herren er med deg.
Velsigna er du mellom kvinner,
og velsigna er ditt livs frukt, Jesus.
Heilage Maria, Guds mor,
be for oss syndarar,
no og i vår dødstime.
Amen.

Med hjarta på rette staden

Relikvieskrinet som forsvann.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons og er tatt av Bkwillwm.
CC BY-SA 3.0

Den trufaste lesar med god husk vil hugse at vi for snart sju år sidan såg på saka om relikviet som forsvann frå Christ Church Cathedral i Dublin. Relikviet det var snakk om var hjartet til Laurentius O'Toole, som berre forsvann frå kyrkja.

Sidan eg har brukt mykje tid saman med snøskuffa og lydbøker i det siste, har eg mellom anna hatt gleda av å høyre den strålande The Audiobook of The Year 2018 frå gjengen som står bak den endå meir strålande podcasten No Such Thing as a Fish. Og her dukka plutseleg hjartet til St. Laurentius opp att. Sjølve hjartet dukka ikkje opp der, men i ein park i Dublin, men eg fekk høyre att det var funne her.

I april 2018, seks år etter at det forsvann, dukka nemleg relikviet opp att. Politiet fann det i god stand i ein park i Dublin. Kven som tok det og korleis det hamna i parken verkar det som ein ikkje veit. Men kanskje eg kjem med ei ny oppdatering om sju år.

No har i alle fall St. Isidors minne tatt folkeopplysninga på alvor. Christ Church Catherdral, Dublin har hjarta på rette staden!

Fin bok frå Sumaya Jirde Ali

For ei veke sidan las eg den lille boka Ikkje ver redd sånne som meg av Sumaya Jirde Ali. Eg kjente at den greip meg. Det var ei god bok som fleire bør lese.

Sumaya Jirde Ali er sikkert kjent for dei fleste som rotar seg innom St. Isidors minne. Det er ho som vart årets bodøværing i fjor, ho som skriv i mange aviser og ho som vart møtt med ein skitstorm utan like før 8. mars i år. Ho er ein av dei vi kjem til å høyre mykje frå framover, tippar eg.

Ikkje ver redd for sånne som meg handlar litt om dette, men mest handlar det om å vekse opp som somalisk jente i Bodø. I alle fall er det det som sit att hos meg. Den glade oppveksten der ho vart akseptert i klassen og på skulen, men oppdaga at andre afrikanarar ikkje vart det. For dei var ikkje «ein av dei», som dei andre i klassen sa. 

Dette temaet der Ali viser korleis ho, som etter alle solemerker for ein som berre har observert ho gjennom media er av dei sentrale i det norske samfunnet, igjen og igjen merkar at ho er ikkje heilt som «alle andre» vert sentralt. «Alle andre» ser ikkje på henne som ein av fellesskapen. 

Ali er svart. Ho går med hijab. Ho er ung kvinne som kjem med klare meiningar offentleg. Ho er på mange måtar alt kommentarfeltbermen hatar inkarnert i ein person. Og på grunn av dette har ho blitt møtt med det mest avskyelege det norske samfunnet har å by på. Ho er innom dette, men som sagt er det ikkje det som greip meg mest.

Det er der ho skildrar korleis kommentarar om eller til andre muslimar eller innvandrarar går inn på henne, og der ho skildrar korleis ein muslimsk ungdom i Bodø må finne ut kvar ho høyrer heime i eit samfunn som ofte ser på henne som eit trugsmål og eit framandelement, og lar ho få høyre det. Kanskje ikkje så ofte i form av det som vert sagt direkte til henne, men gjennom alt som blir sagt om grupper ho er ein del av. Somaliarar, innvandrarar, muslimar. Ikkje minst gjer det inntrykk når ho skildrar korleis retorikken under flyktningekrisa høyrast ut for ein som sjølv har kome til landet som flyktning.

På desse områda ser eg for meg at det ho skriv er noko som svært mange vil kjenne seg att i. Ikkje berre innvandrarar eller muslimar, men også folk frå andre grupper som hamnar i unåde i det offentlege ordskifte. Eg trur at kjenslene ho skildrar er eit vaneg resultat av at vi lar kommentarfelta få gløde av stadig nye måtar å fortelje kor mykje ein avskyr andre folk, og gjennom dette også forme korleis vi snakkar om andre folk og grupper utanfor nettet.

Trolla i kommentarfelta vil aldri lese Ikkje ver redd sånne som meg. Men tenk om dei kunne det. Tenk om dei kunne forstå smerta dei skaper. Dei er kanskje redde, slik Ali hintar til med tittelen sin, som ho forøvrig har lånt frå ein kronikk skriven av ei kvinne som kom som flyktning under flyktningekrisa, men dei skapar jammen mykje frykt og uhygge også.

Har eg lært noko nytt av boka? Noko eg ikkje visste eller kunne tenke meg til? Kanskje ikkje, men å høyre korleis det kan opplevast å vekse opp som minoritet i Norge gjennom denne boka var uansett ei sterk oppleving.

Ikkje ver redd sånne som meg er berre rundt 90 sider. Ein les boka på kort tid, og ho er i tillegg skrive på gromspråket nynorsk. Ein har altså inga god grunn for å hoppe over denne boka. Derimot er det mange gode grunnar til å lese henne.   

Eg har ein draum

På søndag var eg på Alfheim og såg TIL spele mot Ålesund. Før kampen var det sang, slik det skal vere. Ein eller annan lokal helt sang «Hjerte mett har æ i Tromsø», ei låt Jørn Hoel står bak som er lokalpatriotisk sjåvinisme av beste slag. Slik som gjev ein nyinnflytta tromsøværing som meg ei aldri så lita tåre i augekrogen. For den er jo så sann, den sangen. Tromsø er ein nydeleg by. Den er sann på same måte som all lokalpatriotisme er sann. Staden vi kjem frå er den beste plassen landet vårt har å by på. Det er det som gjer lokalpatriotisme så vakkert. Det er den sannaste, reinaste kjensla vi har. 

Sjølvsagt veit vi at det ikkje er sant. Sjølvsagt er det flott i Tromsø, men gjestane på Alfheim kom frå Ålesund. Dei har sin del vakker natur å slå i bordet med, dei og. Og det er jo ikkje så verst i Trondheim heller. Eller i Bergen. Eller i Oslo, kan vi kanskje lure oss til å seie etter nokre halvliterar med ein eller annan hyggeleg fyr frå hovudstaden.

For lokalpatriotismen veit at den er subjektiv. Den veit at sjølv om den er 100% rett, er den like rett for alle dei andre. Det er det som gjer den vakker. Den er vakker i sin falske botn. Vakker i det at den er feil og rett på same tid.

Sjå på oss når vi møter nokon frå andre stader i landet. Kjem det ein trønder står bergensar og stril side ved side. Då er lokale skilnader lagt bak dei. Og rotar ein svenske seg inn i diskusjonen, vert bergensaren og trønderen nesten som barndomsvener. Ingenting kan skilje dei. Då har dei ein felles fiende. Og her byrjar det å bli stygt. No har lokalpatriotismen forsvunne, og den nasjonale patriotismen tatt over.

Vi høyrer frå tid til anna om «the global village», den globale landsbyen. Poenget med termen er at heile verda kjem inn i stova vår gjennom massemedia. Det som før var langt vekke, har no blitt nært. Lat oss heller snakke om «den globale bygda». Vi har fleire bygder enn landsbyar i landet vårt, og eg vil kalle landet vårt for «den globale bygda».

Noko av det vakre med lokalpatriotismen er at den klarar å ta til seg dei nye. For når eg, ein vestlending utan rett vokal som personleg pronomen, kjem til Tromsø, er eg ikkje eit trugsmål. Eg er berre ein som har sett lyset. Eg har sett at Tromsø er den vakraste byen på jord, «ei rose fra is», som dei syng på Alfheim. Eg er kanskje ikkje ein av dei endå, men eg kan kanskje bli det. Og eg er i alle fall ein som ser at dei har rett.

Lokalpatriotismen rommar dei som kjem utanfrå. Lokalpatriotismen treng dei som kjem utanfrå, for utan tilflyttarar som kan seie kor godt dei har fått det på sin nye heimstad, har ikkje lokalpatriotismen noko anna enn nedarva stoltheit over fjordar og fjell og eitt og anna gamalt ysteri å fare med. Lokalpatriotismen treng vitne.

Lokalpatrioten i Tromsø kan fint takle ein lokalpatriot frå Vestlandet. Lokalpatrioten i Hemsedal gler seg over ein tilflytta siddis. Men av ein eller annan grunn klarar vi ikkje å gle oss over at vår globale bygd, landet vårt, får tilfang frå lokalpatriotar frå andre bygder.

Eg har ein draum. Eg er ikkje nokon Martin Luther King, men medan eg følte lokalpatriotismen slå mot meg på Alfheim drøymde eg om at vi skal møte dei som flyttar til vår globale bygd slik eg romantisk og idylliserande påstår at vi møter dei som flyttar til vår lokale bygd. Som endå ein lokalpatriot som er i ferd med å oppdage at ho har flytta til den vakraste staden på jord, og som blir tatt inn i det patriotiske lokalsamfunnet som held oppe dette lokale eventyret. Eg har ein draum....

Ettertida vil dømme oss hardt

I dag såg eg nokon som skreiv på Facebook noko ala «Tenk at vi stod og såg på utan å seie noko medan leiarane våre kasta ut folk som trengde hjelp i 30 minusgrader. Ettertida vil dømme oss hardt.» Desse orda traff meg, for dei sette ord på noko eg har tenkt på lenge. Kvifor seier vi så lite?

Samstundes som retorikk og handlingar vert hardare og hardare, kan de verke som om dei fleste av oss som vanlegvis tar til motmæle no er stille. Underteikna inkludert. Vi som har som vane å kritisere innstrammingar og urealistiske krav for å få vere i landet vårt, vi har tatt pause no når det verkeleg gjeld. Når innstrammingane har gått heilt av hengslene, når krava for å få bli her ikkje berre er urealistiske, men også umenneskelege, når menneske i naud vert sett på som problem og ein fare. Då held vi kjeft. Kvifor?

Eg har tenkt mykje på dette. For det er no vi burde gått i tog i alle byar og tettstader og krevd at alle ansvarlege statsrådar burde gått av. Det er no alle kyrkjer burde halde forbønsgudstenester for landet vårt. Det er no fagforbunda burde hatt generalstreik. Det er no det gjeld. Og i staden klagar vi på dårleg brøyta vegar og dårleg utval på Netflix.

Korleis vart det slik? Eg trur vi er litt slått ut av råskapen i det som skjer. Kynismen og mangelen på empati er lammande. Eg trur vi ikkje orkar kampen mot ein overmakt som framstår som uovervinneleg. Når nærast eit samla Storting stiller seg bak ein politikk som for få år sidan hadde gjeve dei fleste gåsehud verkar kampen nyttelaus. Eg trur vi ikkje orkar flaumen av troll i kommentarfelta. Dei som hevdar seg knebla og nekta ytringsfridom. Eg trur ikkje det berre er kvinnelege samfunnsdebattantar dei held utanfor. Eg trur dei også er i ferd med å knekke den frie debatten og dei liberale stemmene. For vi orkar ikkje hetsen og gidd ikkje å fore trolla med endå eit kommentarfelt dei kan herje i.

Men dette er sjølvsagt berre dårlege bortforklaringar. For det er ikkje vi som sit utan framtid i overfylte flyktningeleirar. Det er ikkje vi som går over Balkan i sprengkulda. Det er ikkje vi som står åleine i Russland. Det er ikkje vi som står i fare for å bli offer for kyniske menneskesmuglarar i Sahara.

Vi skulle gått i tog. Vi skulle skrive innlegg i avisene. Vi skulle ha protestert i alle kanalar og på alle måtar. Men vi gjer det ikkje og ettertida vil dømme oss hardt.

Mea maxima culpa!

Kyrkjeleg miljøvern anno 1849

Helga førte meg via omvegar innom Bergens Sjøfartsmuseum, eit museum som er langt frå så kjedeleg som det høyrast ut som. Det har mellom anna nokre snasne saker frå Slaget på Vågen i 1665.

Gøymt i ein krok på museet fann min beste halvdel ein plakat. Den viser korleis kyrkjeleg miljøkamp her i Lindås såg ut i 1849. Plakaten er eit opptrykk av delar av eit lesarinnlegg Peder Andreas Jensen som var kapellan og ordførar i Lindås hadde på trykk i Christiania-Posten 26. februar 1849. Han tok for seg dampskipa og korleis dei øydela kysten.

Innlegget fortener eit større publikum enn dei som ser i krokane på Sjøfartsmuseet i Bergen, så her er det.

Snart var det larmen fra hjulerne der bortskræmde fisken, snart var det den udkastede stenkulaske der anrettede ødeleæggelser i dybet, snart igjen var det røgen der lagde sig kvælende over det ganske hav (...) Eders potetsagre ere fordervede ved den, eders høagre maate ifjor føle begyndelsen, og eders kornagre, eders skove staar nu for tour (...) Hvem skulde tenke sig mulighetden af at et saadant nederdrægtigt vrøvl skule faa indpas hos den menneskelige forstand? Men det er dog skæt! En deputation af bygdens bedre mænd - flere repræsentanter og fattigtilsynsmænd deriblant - indfandt sig  i hint formandskab og forlangte paa præstegjældets vegne af de nevnte grunde dampbaaden "afskaffet".   

De skal elska kvarandre!

Eg legg ikkje ofte ut preikene mine, men sidan eg trur denne preika har noko viktig å seie også til dei som ikkje er ein del av kjerna i kyrkjelyden, eller ein dei av kyrkja i det heile, legg eg ho ut her.

Preika ligg her slik ho står i mitt manuskript, bortsett frå at eg har lagt til nokre lenkjer og skriftreferansar i teksten. Hugs forøvrig at ei preike alltid er ein del av ein heilskap. Denne heilskapen får ein kun gjennom å delta på gudstenesta i ei kyrkje.

Vi markerer søndag for dei forfulgte i dag. Dette er noko vi gjer kvart år, der vi set av ein dag til å markere den delen av kyrkja som ikkje har det like bra som oss. For saka er jo at kristne i store delar av verda lir under manglande fridom og i andre delar av verda lir under rein forfølging, ofte i form av drap, bombeangrep, tortur og likande. Akkurat no er jo situasjonen i Irak og Syria sørgjeleg aktuell. Vi har vel alle lese dei forferdelege historiene om kva galningane i ISIL gjer med kristne, jesidiar, andre muslimske grupper og andre religionar. Det er sjølvsagt like ille når ein jesidi eller sjiamuslim vert drepen, men eg trur det gjer meir vondt for oss når det er ein kristen som vert drepen eller driven på flukt. For då kjem det nærare. Og så ser vi på oss sjølve som ein del av den same kyrkja. Når eg sa i stad at dei som var døypte var våre søsken i Kristus, så gjeld det også dei kristne som vert drepne i Irak. Dei er også våre søsken i Kristus. Og derfor vert det vondare med dei kristne, utan at dei er meir verdt enn dei andre.

Det som skjer med dei kristne i Irak eller Pakistan eller Nord-Korea eller andre stader, gjer at det kan kjennast så meiningslaust med slike gudstenester som dette. For ISIL og Taliban og Kim Jong-un kunne jo ikkje brydd seg mindre om kva vi står her og seier. Kva skal det då vere vits i. Delvis på grunn av dette, sat eg i går kveld og lurte på kva eg skulle seie i dag. I mangel på noko betre, tenkte eg å seie noko om noko eg har sagt før, nemleg at vi ikkje kan seie at kristne er forfulgde i Norge, og når ein påstår at kristne er forfulgde i Norge, hånar ein dei som verkeleg blir forfulgde. Eg tok derfor turen til Dagen sine nettsider. Dagen er ofte gode på stoff om forfulgte kristne, men dei er også gode på å gje ordet til folk som hevdar seg forfulgte på grunn av grunnlovsendringar eller at det ikkje er kristendomsundervisning i skulen eller kleskoden i NRK eller kva det måtte vere.

Då eg kom til Dagen sine nettsider, var det ikkje dette eg fann. Eg fann ei sak som vart lagt ut i går ettermiddag som viste korleis kristne i Norge i dag er offer for undertrykking og forfølging. Saka viste og med grell klarheit kven som er skuld i dette og korleis vi som medkristne kan jobbe for å rette opp i dette.

Dagen kunne i går melde om korleis kristne asylsøkjarar frå Mosul-området i Irak vart returnerte fordi norske styresmakter ikkje rekna det som nok sannsynleg at dei skulle bli drepne fordi dei var kristne. Rett nok var dette før ISIL tok makta i desse områda, for det har dei no, men allereie i vurderingane frå norske styresmakter vert det sagt at Mosul var «generelt utrygg, spesielt for kristne», og dei som kom hit fortalde korleis dei vart forfulgde av islamistar. Likevel vart dei sende ut frå Norge. Vi hadde mogelegheita til å hjelpe dei, men vi sende dei attende til forfølginga.

Kven sin skuld er dette? Jo, det er vår. Vi som fellesskap er det som har skapt dette systemet der politikarar frå ulike fløyar kappast om å vere strengast, der ein kan høyre frå begge sider i det politiske spekteret korleis dei sender eller sendte stadig fleire asylsøkjarar attende og der det kan virke som om det har gått sport i å hjelpe færrast mogeleg av dei som treng hjelp i verda. Vi i rike Norge tar i år i mot tusen flyktningar frå Syria. Tyrkia har tatt imot 1,6 millionar. Korleis kan dette ha blitt ein politikk det er bortimot tverrpolitisk semje om dei store linjene i? Fordi vi vil det. Fordi vi har stemt på desse politikarane og fordi vi har vist at det er slike tiltak som har fenga når vi har svarar i meiningsmålingar.

Så kva kan vi gjere for å hjelpe dei forfulgte kristne som vi støyter frå oss i vår iver etter å bygge murar rundt oss? Vi kan jobbe for å snu partia. Vi er sikkert folk her i dag som representerer dei fleste partia i Norge, i alle fall som sympatiserer med dei fleste partia. Då må vi jobbe frå innsida i alle partia for å snu denne menneskefientlege galskapen. Vi må gjere dette for våre forfulgte brødre og søstre som får beskjed om at dei ikkje har stor nok sjanse til å bli drept. Og om vi tar med oss andre i dragsuget, så hurra! Forfulgte jesidiar, muslimar, bahaiar, buddhistar, ateistar, jødar og kva med måtte vere treng også vern. Om våre kristne søsken kan opne for dei også, så lat oss glede oss. Men skal dette skje, må vi jobbe i breidda av parti og politiske organisasjonar. For det er ikkje slik at vi berre kan skulde på nokon for dette. Dette er noko vi i fellesskap har latt gro fram, og noko vi i fellesskap må rette opp.

Preiketeksten i dag byrja med Jesus sine ord: «Dette er det eg byd dykk: De skal elska kvarandre!» (Joh 15, 17)  Korleis kan vi i alvor hevde at vi elskar våre søsken i trua, når vi bygger murar som stenger dei ute og sender dei attende til drap og tortur? Jesus snakkar vidare om at verda hatar oss, og kanskje vil ein slik snuoperasjon som det eg snakkar om føre til motstand, misnøye og kanskje til og med hat. Men det er likevel naudsynt. Det er noko vi skuldar våre søsken i Kristus, og det er noko vi skuldar våre medmenneske som ikkje deler vår tru, men som er skapte av den same Gud, med det same menneskeverdet. «De skal elska kvarandre», seier Jesus. Så bygger vi i fellesskap eit system som ikkje byggjer på kjærleik, men på mistru og utestenging. Vi vert medskuldige i forfølginga i staden for søsken som rekkjer ut ei hand. 

Om vi hadde fulgt den ordinære tekstrekka i dag, hadde preiketeksten vore frå Matteus 25. Det er domscena i Matteus, den med geitene og sauene. Vi tar med litt av den, for den treff i alle fall meg. Scena er at Jesus har samla alle folk foran seg. Dei på høgre side får ros og slepp inn i Jesus sitt rike. Så kjem han til venstresida, og vi siterer: «eg var svolten, men de gav meg ikkje mat; eg var tørst, men de gav meg ikkje drikke; eg var framand, men de tok ikkje imot meg; eg var naken, men de kledde meg ikkje; eg var sjuk og i fengsel, men de såg ikkje til meg.’Då skal dei svara: ‘Herre, når såg vi deg svolten eller tørst eller framand eller naken eller sjuk eller i fengsel utan å hjelpa deg?’ Men han skal svara dei: ‘Sanneleg, eg seier dykk: Alt de ikkje gjorde mot ein av desse minste, det har de heller ikkje gjort mot meg.» (Matt 25, 42-54)

Dei vi stenger ute er dei svoltne, dei tørste, dei som sit i fengsel. Dei som Jesus identifiserer seg med. Og vi hjelper dei ikkje, vi gjer det motsette av å hjelpe, vi byggjer murar for å halde dei vekke. For meg vart artikkelen i Dagen i går ein augeopnar. Søndag for dei forfulgte er ikkje berre ei forbønsgudsteneste, det bør også vere startpunktet for ei reising som gjer at vi faktisk møter våre forfulgte brødre og søstre med kjærleik, og den reisinga startar med oss. Med at vi jobbar gjennom våre kanalar slik at vi som fellesskap ikkje lenger jobbar for å støyte frå oss, men for å møte dei som kjem til oss med kjærleik.

Eg har lyst til å slutte med eit dikt. Mange av dykk har sikkert - forhåpentlegvis - høyrd det før. Det er «Mea Maxima Culpa» av Jens Bjørneboe. Tittelen betyr «Min store synd», på norsk.

Jeg vet ikke hvor jeg har hørt det sist:"
Hvem er et menneske og ikke skyldbevisst?" 

Hvem er et menneske som ikke vet 

At han bør frykte all rettferdighet? 

Det er min sum av alt hva jeg har sett: 

Jeg håper Gud lar nåde gå for rett! 

Jeg håper Gud i himmelen vil si: 

Rettferdigheten, barn, den glemmer vi. 

Spør meg om “skyld”! Det er et grusomt ord. 

Enhver er skyld i alt som skjer på denne jord! 

I blygsel skal du snu ditt ansikt bort: 

Hva en har syndet, har vi alle gjort!’ 

Vi har sett uskyld, og vi skjendet den. 

Vår egen store skyld er alt vi har igjen. 

Vi har sett skjendsler, og vi lot dem skje. 

Ti det var skjendsler alt vi kunne se! 

Vi har lidt urett. Vi begikk den selv. 

Og vi ble mordere den samme kveld. 

Man handler blindt. Man er i beste tro. 

Mens man er rød til albuen av blod. 

I våre hjerter der er loven lagt. 

Og hver en tøddel av den står ved makt. 

Alt står som onde bilder fra en rus:  

Av jorden har vi gjort et slaktehus! 

Akk, vi må bøye oss i skam og si: 

Rettferdigheten, Gud, den frykter vi! 

Hvem er et menneske som ikke vet: 

Vi trenger nåde og barmhjertighet! 

Jeg vet ikke hvor jeg har hørt det sist: 

Hvem er et menneske, og ikke skyldbevisst?

Ei kyrkje for dyra

Industridrift av høns.
Biletet er tatt av Maqi og ligg på Wikimedia Commons.
(CC-BY-SA 3.0)

I dagens Vårt Land vert ein viktig diskusjon løfta fram når dei ser på korleis enkelte verdsett nokre dyr på ein slik måte at det ser ut som om dei har høgare verdi enn menneske. Dette har sjølvsagt samanheng med den absurde minnestunda for ein hund som vart skoten i Rogaland i forrige veke.

Det er lett å seie seg einig med dei som peikar på at ein kan gå for langt i å likestille dyr og menneske, men samstundes er det også lett å sjå at dette ikkje er det som er hovudregelen i dag. Særleg ikkje i vår del av verda.

Der folk straumar til ein minnestund for ein hund som vart skoten, lir tusenvis av andre hundedyr i små bur kvar einaste dag. Utelukkande for å mette våre ynskjer om klede med revepels. Fjærfe og laks vert ala opp under høve som er djupt tragiske og grisar slepp ikkje ut i friskluft før dei vert slakta. Og samstundes veit vi at Norge ikkje er ein versting på dette området.

Hovudregelen er ikkje at vi gjev dyr for stor verdi, men at vi devaluerer dei til eit nivå der dei kun har verdi som noko som kan konsumerast og gje økonomisk vinning.

Dette perspektivet vart heldigvis tatt fram av sokneprest Kristin Fæhn i Vårt Land, men desverre var det ikkje det som fekk hovudfokuset i artikkelen. Likevel er nok er denne delen av korleis vi verdset dyr, noko som gjeld dei fleste av oss i mykje større grad enn at nokon gjev kjæledyra sine for høg status. For vi er alle i større eller mindre grad ein del av grunnlaget for det industrialiserte landbruket.

Eg ynskjer meg ei kyrkje som tør å snakke ærleg om dette perspektivet. Vi snakkar ofte om «forvaltaransvar», og skal vi ta forvaltaransvaret vårt på alvor, er dyrevelferd eit sentralt spørsmål.

Dette perspektivet kan vi løfte utan å vere redde for å blande saman menneskeverd og dyr sin verdi. Eg trur at respekt for dyr og respekt for menneske i eit samfunn heng saman. Høg respekt for menneskelivet gjev høg respekt for dyr, og liten respekt for dyr gjev liten respekt for menneskeverdet. Forsvarar vi dyra som i dag vert utnytta i eit kapitalistisk system som kun ser på dyr som produksjonsmiddel, forsvarar vi samstundes menneske som lir under det same kapitalistiske systemet. Og snur vi ryggen til korleis levande skapningar vert grovt utnytta, er det lettare å sjå vekk når våre medmenneske vert offer for den same utnyttinga.

Det er fint at kyrkja løftar fram menneskeverdet. Det skal vi gjere. Men lat oss ikkje gløyme at vi også har eit ansvar for dyra vi deler jorda med og brukar som våre tenarar.

Lat oss slutte med eit visdomsord frå Ordtaka. «Den rettferdige har omsorg for buskapen sin, den urettferdige er utan hjartelag.» (Ord 12.10)

Lat oss gjere som svenskane - Bruk «hen»

Aftenposten melder at det kjønnsnøytrale pronomenet «hen» er med i den siste utgåva av Svenska Akademien si ordliste. Dette er noko vi også bør gjere til normert språk i Norge, for dette pronomenet er noko vi også har bruk for i Norge.

Ordet er kontroversielt i Sverige, noko som nok skuldast at det vert knytt opp mot idiotiske tankar knytta til mellom anna såkalla «kjønnsnøytral barneoppdraging», der ein ikkje vil «pådytte» barna ein kjønnsidentitet. Dette er berre fjas, og ikkje noko som bør få øydelegge for eit godt ord. For vi har faktisk bruk for ordet.

Det har blitt tatt til orde for å bruke «hen» i staden for «han» og «ho» for dei som har ein uavklara kjønnsidentitet, og det kan sikkert ha ein funksjon der, utan at det i praksis vil utgjere den heilt store forskjellen i den daglege språkføringa for dei aller fleste. Dei det gjeld kan nok godt bruke ordet utan at det nødvendigvis treng å kome inn i nokon ordliste. 

Men vi har alle bruk for ordet. Det er eit ord vi sikkert kunne ha brukt mange gongar kvar dag, om vi hadde gjort det til eit meir vanleg ord. Lat meg ta nokre døme.

Vi startar med ein vanleg samtale. Lat oss først ta det utan «hen».

- Eg var hos optikaren i dag.
- Kva sa han, då?
- Det var ikkje ein mann. Det var ei dame.
- Å, ja. Kva sa ho, då?
- Ho sa at eg må få meg sterkare briller.

Så tar vi samtalen med «hen».

- Eg var hos optikaren i dag.
- Kva sa hen, då?
- Ho sa at eg må få meg sterkare briller.

Og vips, har vi forenkla og effektivisert språket. 

Så eit døme frå noko eg skreiv på Facebook for ei stund sidan. Eg brukte då «hen», men vi tar det først utan «hen». (Fritt etter husken.)

- Om nokon kan kome heim til meg og vise meg korleis eg får ut lyspærene i spottane i taket mitt, skal han eller ho få både ein og to koppar kaffi som takk. (Problemet kursivert)

Så slik eg skreiv det, og slik det burde vere.

- Om nokon kan kome heim til meg og vise meg korleis eg får ut lyspærene i spottane i taket mitt, skal hen få både ein og to koppar kaffi som takk. (Løysinga kursivert)

«Hen» er eit genialt, lite ord som enkelt og greit kan gjere språket vårt meir effektivt og elegant. Det passar inn mellom dei andre pronomena og er ein logisk og naturleg forbetring av språket. Lat oss få det inn i normert norsk!

Ein vi sikkert kjem til å gløyme 17. mai 2014

For ei stund sidan var eg i Hosanger kyrkje på Osterøy. Der såg eg denne gravsstøtta som eg vart nyskjerrig på. «Her Under hviler Støvet af Dannebrogsmand Johannes Johannsen Hoshovde», står det på krossen. Eg hadde aldri høyrd om slike «Dannebrogsmenn» før, og leita opp ein artikkel i Store Norske Leksikon. Der kunne eg lese at dette var folk som hadde fått det danske heidersteiknet Dannebrogordenens hederstegn. Dette vart innstifta i 1808, og vart i byrjinga utdelt til dei som ikkje nådde opp til neste heidersmerke, men har sidan utvikla seg til å bli det som ser ut som ei ganske stor greie.

Vår mann, Johannes Johannsen Hosehvove d.y. var nok av dei som fekk denne heideren medan det framleis var noko som vanlege folk kunne få, for han fekk det for innsats i krig mot svenskane, først var han i krigen frå 1808-1809, så i krigen i 1814. Sidan Danmark vel kun var med i den første krigen, vil eg gå ut ifrå det var der han gjorde seg fortent til heideren.

I Osterøy i soge og samtid 1990 kan ein lese meir om Johannes Johannsen Hosehove d.y. i ein artikkel av Ola Tveiten. Johannes kom frå Hosehovde i Hosanger og vart fødd i 1786. Grunnen til at han vert omtala som «den yngre» er at han hadde ein to år eldre bror som også heitte Johannes. Det var derfor eit behov for å skilje mellom dei to brørne. Absolutt av dei meir unødvendige problema eit foreldrepar kan skaffe seg.

I 1808 var begge Johannesane sende saman med Midthordalandske Skarpskytter Kompani til svenskegrensa for å krige mot Sverige. Vår mann vart populær hos ein major Krebs, og vart snart ordinans for majoren. Han vart sendt på mange farlege oppdrag, særleg som speidar, og det vart sagt at kulene ikkje beit på han. Han vart treft mange gonger, men kulene gjekk ikkje gjennom huden på han. Det er klart at ein speidar med skotsikker hud er fint å ha i krig.

Også i 1814 vart han sendt til fronten, og også denne gongen under major Krebs, no som privatordinans for majoren. Og også i denne krigen skal Johannes ha vore utsendt på mange farlege tokt mot svenskane.

På eit tidspunkt, eg veit ikkje om det var før eller etter 1814, fekk han Dannebrogsordenen for særleg dugande militærteneste. Dette var noko som sjeldan skjedde med bønder, og må ha vore ei stor ære. Då han mykje seinare, i 1875, døydde. skal presten ha gått før kista ut av kyrkja med ordenskrossen på ei pute. I dag er grava hans freda.

Eg har i utgangspunktet ikkje mykje til overs for å heidre soldatar, men eg går ut ifrå at det vil vanke godord om opptil fleire soldatar i 17. mai-talar i år. Denne mannen trur eg derimot ikkje vi vil høyre noko særleg om. For kven vil vel minnast ein som kjempa for dei fæle danskane? Sjølv om han stod i teneste for fedrelandet på same måte som dei som gjorde det under eit flagg med ein ekstra farge nesten 150 år seinare... Ettertida kan vere nådelaus.

Gapestokken i Manger kyrkje

Gapestokken i Manger kyrkje. Med halsring.

Endeleg har eg rota meg til å sjå noko eg lenge har hatt lyst til å sjå, nemleg gapestokken i Manger kyrkje. På galleriet i kyrkja, stua vekk i eit hjørne, står ein gapestokk som mest truleg er frå 1764.

Og det er omtrent alt eg har klart å finne ut om denne gapestokken. I Manger kyrkje og prestegard, som kom ut i samband med hundreårsjubileet til kyrkja i 1991 ser det ut som om gapestokken ikkje er omtala. Den einaste plassen eg finn noko med litt substans om denne særskilde gapestokken er på norgeskirker.no, eit samarbeidsprosjekt mellom Norsk institutt for kulturminneforskning og KA. Der kan ein lese følgjande setning heilt på slutten av det som står om den forrige kyrkja på Manger, ei kyrkje frå 1743:

En gapestokk med kjetting og halsring, datert 1764, står på loftet i den nåværende kirke.

Gapestokken er altså gamal, men kanskje han kom inn i kyrkja ein gong etter 1991? Nokon på Radøy må jo kjenne til dette, og kan kanskje utdjupe?

Uansett kan vi seie noko meir om gapestokkar, generelt. Ei masteroppgåve i historie frå Universitetet i Oslo i 2010 om rettssystemet på 1600-talet seier dette om gapestokken:

Poenget med gapestokken var at den kriminelle skulle vises frem og ydmykes i offentlighet. Dette var som regel en stasjonær innretning av tre som låste fast nakken på den som skulle ydmykes. Gapestokken var som regel plassert på et svært offentlig sted i lokalmiljøet, og dette var ofte rett ved siden av kirken. For at dommen skulle ha størst mulig effekt ble den dømte ofte idømt tid i stokken på søndager da det var mange folk til stede. Slik ble ydmykelsen størst mulig.

Ut frå dette er det sansynleg at gapestokken på Manger stod utanfor den forrige kyrkja, slik at dei som gjekk til gudsteneste skulle sjå forbrytarane.

Rett nok er det hardt å kalle alle som vart dømde til gapestokk for forbrytarar etter våre standarar. Wikipedia viser til Christian V si lov frå 1687 for å illustrere kva som kunne gjere at folk hamna i gapestokk.  Ser vi i denne lova, kan vi finne følgjande horrible brotsverk som kunne sende nokon til vanæra i gapestokken.

Befindis Ungdommen paa Kirkegaardene med Legen Stimen, eller anden Uskikkelighed, naar Guds Tieniste i Kirken forrettis, at vanhellige Tienisten, da skal de, som dertil have Tilsyn, have Magt til at straffe de Smaa derfor med Riis, eller Pisk, og de store med Gabestokken
Chr. Vs NORSKE LOV: Siette Bog. 3 Cap. Om Helligbrøde. 10. Art

Her står han. Gøymt vekk i eit hjørne på galleriet.

I kapittelet før, «Om Sværen og Banden», kan vi lese at også banning kunne føre til gapestokk, men det er for kronglete skrive til å siterast her. Det er mogeleg eg er klønete, men eg finn ikkje andre brotsverk som vart straffa med gapestokk i dennne lova, men Store Norske Leksikon kan fortelje at også gatebråk vart straffa på denne måten, og at stokken også seinare vart brukt til å krevje inn bøter.

Gapestokken var særleg i bruk på 1700-talet, og vart siste gang brukt i Norge i Moss i 1840. I 1848 vart heile straffa avskaffa.

Vi får tru at det som kan seiast om gapestokkar generelt også kan seiast om den i Manger. Om nokon kjenner meir til den særskilde historia på Manger er eg interessert i å lære meir.

Det hadde forresten vore artig om ein hadde vist fram denne klenodiet litt meir. Ein historisk skatt som dette fortener betre enn å stå gøymt vekk i eit hjørne på galleriet. Gapestokken er ikkje det stoltaste Norge har å by på, men det er like fullt ein del av historia vår. Særleg no når ein feirar grunnlova, kunne det passa å tatt fram noko som viser korleis lovene var tidlegare, men også inn i tida med vår grunnlov.

Får vi sjå noko slikt i Sotsji?

Biletet er henta frå engelsk Wikipedia.

Propagandamaskina i Russland går for fullt no, og det kan verke som om det største problemet i verda i dag er for lite jubel mellom reklamepausane i sendingane.

Slik er det sjølvsagt ikkje. Gjennom OL får både Putin og IOC legitimitet, noko verken korrupsjonskameratane i IOC eller halvdiktatoren i Kreml fortener.

Eg ynskjer at nokon kunne ta mot til seg og protestere. Det er nok å protestere mot. Korrupsjonen og arrogansen i IOC, den totalt øydeleggande kommerisaliseringa av idretten, Putin sine brot på menneskerettane, den enorme pengesløsinga før OL, korrupsjonen og dei store miljøskadane dette arrangementet påfører Sotsji. Det er eit koldtbord med gode saker å protestere mot om nokon vågar.

Tenk om nokon kunne gjere som i Mexico i 1968.

I sommer-OL i 1968 vann Tommie Smith frå USA 200 meteren. Med seg på pallen hadde han Peter Norman frå Australia og John Carlos frå USA. Alle hadde gløymt dei no, hadde det ikkje vore for det dei gjorde på pallen.

Då dei tre stod på pallen og «Star Sprangeled Banner» skulle spelast, løfta Smith og Carlos ei hand kvar. På handa, som var knytta til ein knyttneve, hadde dei ein svart hanske. Dei viste «Black Power»-helsinga, sjølv om dei seinare hevda det var meint som ei menneskerettshelsing.

Smith og Carlos kom på pallen utan sko, men med svarte sokkar, eit symbol på fattigdommen mellom dei svarte. Dei to amerikanarane løfta ulike hender. Den eine høgrehanda og den andre venstrehanda. Dette var på grunn av at ein av dei hadde gløymt hanskane sine. Norman, altså mannen frå Australia, foreslo då at dei skulle dele på hanskeparet. For Norman var klar over kva som skjedde. Saman med dei to andre på pallen tok han på seg eit merke for organisasjonen Olympic Project for Human Rights, ein organisasjon som jobba mot rasisme. Det vart altså ein sigerspall spekka med politisk symbolikk. Heilt blotta for den såkalla «nøytraliteten» IOC vil ha.

Det heile fekk sjølvsagt konsekvensar. Amerikanarane vart kasta ut av OL, men gjorde det seinare godt innen idrett i USA. Norman fekk mykje kjeft i Australia, og sjølv om han var godt kvalifisert, vart han ikkje tatt ut til OL i 1972. Protesten fekk altså konsekvensar for alle tre.

Eg skulle ønske 2014 kunne by på like tøffe olympiarar som 1968. Idretten treng nokon som ser lenger enn til sitt eige premieskap. Slik det er i dag legitimerer idretten brot på menneskerettar, korrupsjon og miljøbrotsverk gjennom å strupe politiske ytringar.

Gje meg politisk opposisjon på pallen i Sotsji!

Er Wikipedia «venstreradikalt»

Hanne Nabintu Herland har dei siste dagane tatt opp ein slags kamp ho har prøvd seg på før, nemleg å stemple bokmålsversjonen av Wikipedia som «venstreradikal». No har ho klart å fått ei sak om dette på Minervanett, ei sak som trass i at den delvis framstår som ein preikestol for Herland, også peiker på den soleklare sanninga: Wikipedia er ikkje venstrevridd!

Minervanett har fått professor Arnulf Hagen frå NTNU til å uttale seg, og han peikar på noko vi som kjenner Wikipedia frå innsida har observert mange gonger: Dei store «angrepa» der ein forsøker å vri stoff kjem oftast frå høgresida. Det har også vore forsøk frå grupper som Tjen Folket, men oftast ser vi at det er høgrevridd stoff folk vil presse inn når det er snakk om slike «kampanjar». Heldigvis skjer det ikkje så ofte, og eg trur vi er relativt flinke til å rydde opp.

Heller ikkje mellom dei aktive på Wikipedia kan det på nokon måte seiast å vere ein særleg venstrevridning. Dei eg kjenner dei partipolitiske preferansane til held seg til Frp, MDG, H, KrF, Ap, Raudt og Venstre. Venstresida glimrar meir med sitt fråver heller enn sitt nærver. Sjølvsagt kan det vere folk som har politiske preferansar langt til venstre eg ikkje veit om, men det er i såfall ikkje ei særleg synleg gruppe.

Mitt inntrykk er at artiklane på Wikipedia på det jamne held seg nokonlunde objektive og saklege. Grunnen til dette er at eg veit kva vi vert skulda for. Når venstreaktivistane kjem vert vi skulda for å vere fascistar og høgrevridde. Når høgresida kjem vert vi skulda for å vere venstreradikale. Når ateistane kjem vert vi skulda for å fremje kristendom, og då særleg katolisisme. Når kristne kjem vert vi skulda for å fremje ateisme. Dei fleste med ein agenda meiner altså at vi er motstandarar. Av det trekk eg konklusjonen at vi er relativt objektive.

Og så til Hanne Nabintu Herland sitt underlege angrep. Ho skal ha rett i ein ting. Artikkelen om henne var ei katastrofe på det tidspunktet ho byrja å snakke om den og alt for lenge framover. Det var ein forferdeleg diskusjon om ho kunne kallast «religionshistorikar» i sjølve artikkelen, noko som sjølvsagt aldri skulle ha vore der. Artikkelen er veldig mykje betre no, sjølv om mykje sikkert kan gjerast.

Ho har altså rett i at artikkelen var dårleg, men det er framleis eit stykke veg å gå for å seie: «WIKIPEDIA Norge [...] anklages [av meg] for å i stor grad tillate venstreradikale å dominere sidene på en slik måte at mye av det som står på norsk Wikipedia fremstår direkte venstreradikalt. Blant annet har jeg i årevis opplevd at personer som legger inn «religionshistoriker» på meg, får tittelen straks slettet.»[1]

Eit spørsmål melder seg: Er det venstreradikalt å hevde at ho ikkje kan kallast «religionshistorikar»? Det er feil, men venstreradikalt? Det er faktisk det ho seier.

Dette er ein totalt absurd påstand! Kva Minervanett tenkte då dei hoppa på dette er uforståleg for meg.
Absurditeten vert endå meir slåande om ein ser kven som har gjort endringar på denne artikkelen. Dei fleste av dei eg kjenner til som har gjort noko her har eg oppfatta at i alle fall står til høgre for Arbeiderpartiet i norsk politikk. Ikkje akkurat ei klassisk venstreradikal aksjonsgruppe, altså. Sjå også denne bloggen for ein god gjennomgang av redigeringshistorikken for den aktuelle artikkelen.

Hanne Nabintu Herland er altså heilt på villspor i påstandande sine. Det stemmer rett og slett ikkje at Wikipedia er venstreradikalt. Truleg veit ho dette sjølv, når det beste dømet ho kan kome opp med er at det har vore ein debatt om ein kan kalle henne for «religionshistorikar» eller ikkje.

Det hadde vore heilt på sin plass om Herland hadde sagt at det som skjedde i biografien om henne var ubehageleg eller skadeleg for henne, men slik ho har gått fram har ho oppnådd at den sympatien ho burde ha fått, no er totalt fråverande.

[1] Eg har gjort kosmetiske endringar i ordstillinga, markert med [ ] for å få betre flyt. Nøyaktig sitat er slik: «WIKIPEDIA Norge av meg anklages for å i stor grad tillate venstreradikale å dominere sidene på en slik måte at mye av det som står på norsk Wikipedia fremstår direkte venstreradikalt. Blant annet har jeg i årevis opplevd at personer som legger inn «religionshistoriker» på meg, får tittelen straks slettet.»

Norge er ikkje eit kristent land, men kven har skulda for det?

Klikk på biletet for å få det større.

Få ting får fram like mykje stygt i det norske folk som den vulgærkonservative nasjonalreligiøsiteten, noko vi ser grelle døme på no når NRK har rydda i smykkeskrinet.

Eg vart invitert til å like Facebook-sida «Ja til å bære korset når og hvor jeg vil» og tok ein titt på det folk skreiv der. Det flaumer over av stygge døme på korleis ein skuldar på innvandrarar for noko som mykje heller kan sporast til akkurat dei same folka som ropar høgast.

Folk påstår at det NRK har gjort er eit forsøk på å blidgjere innvandrar som har klaga på krossbruken, at dette er å «nøytralisere kulturen vår», at dette vert gjort for å tilpasse Norge til andre kulturar og at det er ein del av ein slags muslimsk konspirasjon for å ta over verda....

No er det nok heller slik at det ikkje er innvandrar som har klaga på dette, men meir truleg ein eller annan hissig ateist. Men det er sjølvsagt mykje meir behageleg å skulde på dei skumle, stygge innvandrarane som kun har kome til Norge for å ta seg tilrette og «klage på alt vi gjør».

Men kven har skulda for at Norge ikkje lenger er eit kristent land? Det er ikkje muslimane. Det er ikkje ateistane. Dei som har skulda for at Norge ikkje er eit kristent land, er dei som ropar og skrik om at Norge er eit kristent land og kor viktig det er at vi tar vare på den kristne kulturarven, utan å leve ut noko av dette i praksis.

Lat oss køyre ein rask test for deg som meiner det er viktig å ta vare på den kristne kulturarven, særleg i møte med innvandrarar.

Går du ikkje på gudsteneste på søndag? Sender du ikkje borna dine på søndagsskule og barnekor? Veit du ikkje at Kjærleikens høgsong står i 1. Kor 13? Forstår du ikkje kva 1. Kor 13 viser til? Kan du ikkje Herrens bøn? Meiner du jula handlar om familie og kos? Handlar påska om den siste skituren eller den første turen på fjorden? Er pinsen kun for den første utepilsen? Trur du reinkarnasjon kan kombinerast med kristendom?

Då er det i såfall DU som er ansvarleg for at kristen tru får mindre plass i det offentlege rom i Norge. Då må DU gå i deg sjølve og gjere noko med ditt liv, slik at du vidareformidlar kristne praksisar som kan vere med og forme samfunnet.

Gjer du ikkje det har du ingen legitimitet når du snakkar om å ta vare på den kristne kulturen, for det er DU som bryt den ned. Det handlar ikkje om innvandrarar eller ateistar, det handlar om at DU ikkje fører vidare det DU hevdar er norsk kultur.

Akkurat denne dama trur eg nok faktisk bærer «den kristne kulturarven videre» 

Vil ein føre den kristne kulturen vidare i Norge, er det første ein må gjere å føre den kristne trua vidare. Dette gjer ein gjennom å delta i dei kristne samlingane, altså gudstenester, og gjennom å la kristen praksis få forme dagleglivet. Kristen praksis er ikkje å spreie løgn om innvandrarar. Kristen praksis er kjærleik.

Lite ville glede meg meir enn om alle desse som snakkar så varmt om den kristne kulturarven og at Norge er eit kristen land skulle dukke opp i kyrkjene på søndag. Det er også lite som ville overraske meg meir....

Lat oss slutte med skulegudstenester

Lesarbrev på trykk i Vårt Land i dag.

Den evige debatten om skulegudstenester er attende og slik det brukar å vere, ser det ut til å vere ei side med saka ein ikkje diskuterer. Er skulegudstenestene god reklame for kyrka? Eg meiner at at kyrkja bør slutte med desse gudstenestene for vår eiga skuld.

Kvart einaste år losast norske skuleborn inn til skulegudstenester, meir eller mindre frivillig. Kvart einaste år går for mange av desse borna ut frå gudstenestene med ei oppleving som gjer at dei ikkje vil kome att. For kva møter dei på desse gudstenestene? Dei møter prestar som veit dei har lågt motiverte tilhøyrarar og legg preika deretter. Dei møter innslag frå skulane som ofte vert dominerande i lengde. Dei møter ablegøyer frå venene sine og kjeft frå stressa lærarar som vil ha orden. Det dei ikkje møter er ei reell gudsteneste.

Dei møter ikkje ei gudsteneste med søndagsskule , ein kyrkjelyd som deltek naturleg i liturgien eller gleda folk viser over å samlast til gudsteneste. Dei møter kort sagt ikkje det meste av det ein gjer for at folk skal finne seg til rette i kyrkjelyden og kome attende søndag etter søndag.

Kyrkja bør ikkje utsette seg sjølv, eller dei unge, for dette kvart år. Vi bør i staden vise gudstenesta når den er på sitt beste og heller be inn klassar til å observere gudstenester på vanlege søndagar. Då vil dei sjå levande gudstenestefellesskap der truande frivillig kjem saman som kyrkjelyd. Som ein ekstra bonus vil dette truleg løyse mange problem rundt fritak og deltaking.

Først om elevane kjem på dei vanlege gudstenestene kan ein snakke om at dei gjennom desse besøka kan få ei forståing for tradisjonar eller kompetanse til å møte dette utanfor skulesamanheng. Å gå på ei særskild gudsteneste saman med skulen i skuletida er så lite likt det å samlast til gudsteneste saman med kyrkjelyden på ein søndag at det er lite ein kan ta med seg av kompetanse og tradisjonar.

I staden for å kjempe for skulegudstenestene bør derfor Den norske kyrkje avslutte denne praksisen og heller bruke kreftane på vanlege søndagsgudstenester, med eller utan skuleklassar på besøk.

«Meir enn overraskande» med kristne i MDG?

Det følgjande er sendt som lesarbrev til BT, men det ser ikkje ut som BT finn plass til det i valkampinnspurten. Derfor legg eg det ut her. 

Torill Selsvold Nyborg frå KrF går i BT 21. august kraftig til angrep på slike som oss: Prestar som er med i MDG. Ho finn det «meir enn overraskande» at vi, og andre kristne, er med i eit parti som «sterkt devaluerer dei kristne verdiane landet vårt byggjer på». Måten vi visstnok gjer dette på er ved å forfekte ein livssynsnøytral skule og ved at partiprogrammet vårt ikkje nemner orda «kristen» eller «kristendom».

At vi er med på nokon devaluering av kristendomen, er sjølvsagt det reinaste sprøyt. Vi kan ikkje snakke for andre enn oss sjølve, men i MDG sitt partiprogram finn vi eit menneskesyn og ein samfunnsanalyse som ligg nær opp til det vi sjølve står for. Meiningane våre er resultat av impulsar frå ulikt hald, men kristen tru er for oss den viktigaste av desse. At spesifikke ord ikkje er nemnt i programmet, seier ingenting om innhaldet i programmet. I MDG finn kristne, muslimar, nyandelege, nyateistar og andre saman, og det kan vi gjere nettopp fordi vi ikkje er eit religiøst parti. MDG er eit parti for oss som ynskjer å byggje eit samfunn basert på grøne grunnprinsipp som solidaritet både med denne og dei komande generasjonane, ikkje-vald, økologisk berekraft og likeverd. Verdiar som ikkje er spesifikt kristne, men gode grunnverdiar vi kan einast om på tvers av livssyn.

Å forkynne og sikre kristendomen sin plass i samfunnet er kyrkja si oppgåve, og både vi og dei andre prestane i MDG gjer alt vi kan for å fremje det vi trur på. Men kyrkja kan ikkje ha nokon form for særstilling i politikken eit multireligiøst samfunn byggjer på. Denne politikken skal ikkje gje éin religion eller eitt trussamfunn særrettar. Den skal vere allmenn og lik for alle, noko som mellom anna vil seie at skulen må vere livssynsnøytral. KrF ser dessverre ikkje ut til å skjøne dette, og vil til dømes ta ein krampeaktig omkamp om RLE-faget. For å vere klokkeklare på kva vi meiner: Trusopplæring er kyrkja si oppgåve, og skulen skal vere ein livssynsnøytral arena for elevar av alle livssyn.

Nyborg avsluttar med nærmast å hevde at det er ein kristenplikt å stemme KrF. Det er det ikkje. Det er like lite ein kristenplikt å stemme KrF som det er ein kristenplikt å stemme MDG eller noko anna parti som stiller liste i valet. Alle må ta eit sjølvstendig val, og desse vala bør ein ha nok respekt for til å avstå frå slike utspel som det Nyborg her kom med.

Steinar Sneås Skauge og Marianne Støylen Skauge. Prestar og MDG-medlemer.

«I en sofa fra IKEA...»

Sjå for deg at du høyrer dette på radioen medan du er ute og køyrer bil.

Det er snart val til nasjonalforsamlinga i eit lite land kjent for store rikdomar som er plasserte i uoversiktelige fond utanfor landet. Slik det er med denne typen val har det blitt gjort førebuingar i form av manntal, valkort og liknande og dei som ikkje kan stemme på valdagen får høve til å gjere dette i vekene før den store dagen.

Når dagen kjem skal velgjarane gå til ulike stemmelokale. Dette er vanlegvis på skular, bibliotek og andre offentlege bygg. Men eitt stemmelokale skiljer seg ut. I ein av dei største byane i dette landet kan folk stemme i eit butikklokale. Og ikkje i kva som helst butikklokale, men i det lokale utsalet til ein internasjonal butikkjede som kjem frå det litt større nabolandet til dette landet. Om denne butikkjeden kan Wikpedia seie at den er «owned and operated by a complicated array of not-for-profit and for-profit corporations».

Kva ville du tenkt om du sat i bilen og høyrde dette? Eg sat i bilen i dag og høyrde akkurat dette.

I Bergen er IKEA i Åsane eitt av stemmelokala.

Eg kan ikkje anna enn å undre meg på kva vi hadde sagt om det lille landet som skulle få seg ny nasjonalforsamling var eit anna land enn Norge...

Ferdaminni fraa Sumaren 2013: Mathilde Marie Meyer

Heile gravsteinen til Mathilde Marie Meyer.
Det låg mykje rot oppå steinen, så derfor er
biletet kutta så underleg...
Detalj av teksten ligg nederst i artikkelen.

Vi held oss i Eivindvik, og skal i dag sjå på ein av dei mest rørande gravsteinane eg har sett. Grava er grava til Mathilde Marie Meyer, ei dame som vart litt over 38 år. Ho hadde sju born og var prestekone. Teksten på gravsteinen er detaljert og personleg i mykje større grad enn det ein vanlegvis ser på graver rundt omkring. Her er det ikkje noko «Kvil i fred», nei, her er det ei personleg melding frå ektemannen om kvinna han hadde levd saman med i 15 år og fått sju barn med. Steinen lar oss også stå att med nokre spørsmål. Kvifor var ho i Bø i Vesterålen, og korleis i alle dagar fekk dei ho derifrå til Eivindvik for gravferd med den kommunikasjonen ein hadde i 1854? Ein hadde ikkje akkurat fly eller båtar med kjølerom på den tida.

Nokre spørsmål kan ein få eit hint om svaret på. Mathilde var gift med Arnold Meyer, barnebarnet til den Arnold Meyer som var sokneprest i Lindås og døydde i 1815. Arnold, altså Mathilde sin ektemann, var prest i Bø i Vesterålen frå 1846 og prost frå 1852. Derfor står det altså at Mathilde var «provstinde», og vi kan nok også der ane eit svar på kva ho gjorde i Bø. Kanskje hadde ho ikkje dratt til Eivindvik endå? Kanskje hadde ingen av dei gjort det? 18. november 1853 vart i alle fall Arnold prest i Eivindvik,[1]  altså ganske rett etter Niels Griis Alstrup Dahl som eg snakka om i siste bloggpost.  Om det tyder at Arnold fekk jobben då eller at han byrja då, veit eg ikkje.Det kan altså vere at han tok med seg den døde kona på flyttelasset då han flytta sørover, eller ho kan ha blitt att ei stund etter at han dro. 12. mars 1854 døydde ho i alle fall i Bø i Vesterålen, og vart gravlagt i Eivindvik i Gulen. Arnold vart seinare sokneprest i Os, og døydde i Bergen.

Mathilde Marie Kruuse vart født i Bergen i 1816 og var dotter av Synnøve Margrethe Steeman og Johan Jakob Kruuse som var skipsførar og seinare vart kjøpmann. I 1839 gifta ho seg med Arnold i domkyrkja i Bergen, og dei fekk sju born saman.[2]   Av desse sju var det seks jenter, og alle jentene budde saman med faren i Eivindvik i folketellinga i 1865.

Det er ikkje mykje, men det er vel kanskje så mykje ein kan finne ut om ei ganske vanleg kvinne frå byrjinga av 1800-talet. Det gjer teksten på gravsteinen endå vakrare. Det er kanskje det einaste biletet vi har av denne kvinna som sjølv i døden vart definert gjennom mannen som «provstinde». Kanskje såg mannen at denne kvinna fortente meir enn å bli hugsa kun som eit namn som står med sidan av namnet hans i biografien om presten i kyrkjeannalane, og sørga for at grava hennar skulle vise at dette var ei flott og høgt elska dame. Kanskje ville Arnold at Mathilde skulle få skine i døden. At ho ikkje lenger skulle stå i skuggen av embedsektemannen.

Det er mogeleg eg romatiserar, men eg lar meg få lov til å gjere det. Eg likar å tenke at denne grava gjev alle dei anonyme kvinnenamna som av og til tittar fram i historiebøkene ein personlegdom.

Herunder hviler Stövet af
min trofaste og elskelige Hustrue Provstinde
MATHILDE MARIE MEYER
föd KRUUSE d: 16 Januar 1816
i Bergen, efter 15 Aars kjærligt
Ægteskab bortkaldt fra mig og
vore 7 Börn d: 12 Marts 1854 paa
Bö Præstegaard i Vesteraalen.

[1] Johan Fredrik Lampe, Bergens stifts biskoper og præster efter reformationen, Volum 2, Cammermeyers boghandel, 1896. side 268
[2] Ibid

Ferdaminni fraa Sumaren 2013: Niels Griis Alstrup Dahl

Minnestein for ikkje mindre enn
«Eivindvigens anden skaber»

Dei ordningsmessige pliktene ein prest har, førte meg til Eivindvik i sommar. Denne bygda har ei historie der mykje fell naturleg inn i St. Isidors minne sitt interessefelt, så vi kjem til å ta turen dit fleire gonger i tida som kjem.

 Den første som skal bli omtala er Eivindvik sin store son, Niels Griis Alstrup Dahl, som var prest i Gulen frå 1804 til han døydde i 1852. Dahl var ein stor mann. Han var så stor at han vart hylla i verseform av sjølvaste Henrik Wergeland.

Som prest skal han ha vore svært dugande, og ein typisk folkeopplysar. Han ivra for sparebanken, han moderniserte landbruket i Gulen og dreiv sjølv eit mønsterbruk på prestegarden, han bygde to skular lenge før faste skular var vanleg på landet, han ordna bibliotek i Gulen, han skreiv historiebøker og ikkje minst ivra han for vaksinasjon. Eigenhendig vaksinerte han rundt 3500
mennesker i Gulen mot kopper, noko som gjorde at prestegjeldet gjekk bortimot heilt klar av ein koppeepedemi som gjekk i området.

Han var også stortingsmann, og var på Stortinget fire gongar, mellom anna i 1814, og han var ordførar i Gulen i ti år.

Også ein andreskapar må døy. Her ligg han.

Ein flott mann, altså. Men ein flott mann er ikkje alltid interessant. Derfor er det bra at han også hadde eit anna område han var engasjert i: Fråhaldssaka. Og vi kan seie at Dahl gjekk grundig til verks for å få bukt med alkoholen.

I 1820 kjøpte han sjenkestaden i Brekke, og i 1840 var det skjenkestaden i Skjerjehamn som stod for tur.  I 1847 fekk den gamle eigaren i Skjerjehamn kjøpe serveringsstaden attende, men då med ei fabelaktig avgrensing: Han fekk kun selgje alkohol til folk som ikkje budde i kommunen! Som NRK Sogn og Fjordane skriv i sitt Fylkesleksikon: «Berre folk på gjennomreise fekk svinge begeret i Skjerjehamn!»

Her snakkar vi fråhaldskamp med futt i!

Kvar er sentrum på jorda?

Vi held oss gjerne med kart som på underleg vis plasserer Europa, og med det også Norge omtrent på midten. Vi vert dermed eit sentralt midtpunkt for alt som skjer på jorda, og andre stader er eigentleg berre avkrokar, langt vekke frå det naturlege sentrum. Det er sjølvsagt ikkje slik, men slik kan det fort verke om ein ser på eit kart.

Jorda er ei kuleforma sak, der det ikkje er slik at noko punkt eigentleg er eit naturleg sentrum. Kva som er sentralt er avhengig av kvar ein er. Dette kinesiske kartet frå 1600-talet viser dette tydeleg.

Sidan kartet er kinesisk, passar det greit å plassere Kina som sentrum for verda.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Men med ei kule er det heller ikkje så greit å seie kva som er opp og ned. Vi har den kjekke tanken att nord er opp. Dette har på hendig vis sett oss på toppen av verda. Alle andre kjem under oss. Slik treng det sjølvsagt ikkje å vere. Ta ein kikk på dette satelittbiletet.

Norge har havna på midten her også, men ting ser anneleis ut...
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Eller kva med dette arabiske kartet frå 1100-talet? Det vart laga på bestilling til ein konge av Sicilia, noko ein kanskje kan ane om ein ser litt på proposjonane. Men nord er ned, og sør er opp. Det er jo eigentleg ikkje nokon god grunn til noko anna...

Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Kombiasjonen av desse to måtane å endre sentrum på kartet på, altså å ha sentrum omtrent i Stillehavet med sør opp vil gje oss eit kart vi ikkje ser så ofte. Her vert Norge ein absolutt utkant i verda.

Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Har dette noko å seie? Nei, det treng det ikkje å ha, men det kan sjølvsagt få oss til å tenke litt over korleis karta vi ser på formar synet vårt på verda, noko vi sikkert ikkje har vondt av. I ei ideell verd skal sjølvsagt ikkje dette ha noko å seie, men kanskje vert måten vi ser på verda på meir forma av karta vi brukar enn det vi trur? Då kan det kanskje ha noko å seie, sjølv om nokre små kartglimt sikkert ikkje vil revolusjonere verdsbiletet vårt.

Artig er det uansett!