Peder Palladius' Visitasbok - Til folket

Lurar du på kven Peder Palladius er, eller kva bok dette er henta frå, finn du meir om dette i denne posten.

Vi har sett kva Peder Palladius hadde å seie til kyrkjeverjene. No skal vi sjå kva han har å seie til folket.

Palladius var ikkje så glad i folk som ikkje gjekk til gudsteneste. Og han la ikkje noko mellom når han skulle seie dette.

Han [Jesus] lar sin klokke lyde her for dine ører, han roper til deg og sier: Kom til meg, kom til meg, alle som sliter med synd eller sorg, jeg vil gi dere hvile. Og han har jo gitt deg dine fem sanser så du ikke er uvettig eller gal og renner om i skog og mark og ikke kan høre og vite hans vilje. Dersom du overhører hans bud første gang, annen gang, tredje gang og ikke bryr deg om din sognekirke, men vanærer hans salige ord, - husk mitt ord, husk mitt ord - han vil straffe deg på buskap og pengepung! Han har vel et ris å slå deg med! Han har kopper, pest, koldbrann, febersyke og andre plager å slå deg med. Ja står du ham hardt imot, har han vel en levende djevel å slå deg med i kroppen din; han gjør deg arveløs til himmelens gods og knekker din nakke i helvetes avgrunn. Og vil du ikke komme hiit når du hører klokken gå, når du ser din granne og gjenbo komme og du vet at din sogneprest kommer og at det salige ord skal forkynnes her, mens du sitter og sturer hjemme, enda du ikke har noen skikkelig grunn for å være borte herfra, da kan Gud vel knekke din nakke og la deg bære hit til kirkegården uten din vilje, lenge før du selv hadde tenkt å komme hit på den måten.

Den sat!

Vi trur ofte at folk var så strenge med barnelydar i kyrkja før i tida. Det er mogeleg dei var det i hundreåra mellom, men høyr kva den første biskopen etter reformasjonen seier.

Derfor er det en framifrå god skikk at folk også tar småbarna sine med seg til kirken og har dem på fanget, så de i tide kan vennes til gudsfrykt.; det skal tidlig krøkes, som god krok kan bli. Mor kan jo bare gå litt på kirkegulvet med barnet sitt når det ikke vil tie, inntil det sovner eller tier igjen, slik som gode kristne gjør overalt der hvor Guds sanne og klare evangelium forkynnes.

Og så er det viktig å ta med seg både ungdom og tenestefolk til gudsteneste.

Dere vet så vel hvilke ulemper det fører med seg at de unge, med ungdommens blod, skal ligge hemme mens far og mor eller husbond og husmor er i kirken: det avles horeri, det avles tyveri og annen last av det, så dere kommer i skam og skade for barn og tjenestefolk før dere dør fra verden. Du kan ikke gå herfra og to dine hender som Pilatus gjorde og late som du er uskyldig og som det ikke kom deg ved, når dine tjenestefolk belokkes og beligges i ditt hus

Til slutt: Eg veit ikkje kva som skjedde i Bergen på denne tida, men Palladius hadde eitt og anna å utsette på bergensarane.

Gud gi oss en stadig fred, så vår nådige Herre Konge engang kan få has på den forbannede hordom og den skamløshet som skjer i Bergen i Norge, som den menige mann, både lek og lærd, klager på. 

Peder Palladius' Visitasbok - Til kyrkjeverjene

Lurar du på kven Peder Palladius er, eller kva bok dette er henta frå, finn du meir om dette i denne posten.

Dei første Peder Palladius tar for seg i visitasboka er kyrkjeverjene. Dei skal ta vare på kyrkjene, inventaret og kyrkjegarden. Lat oss høyre noko av det Palladius har å seie til dei.

For det første kan vi lese at uttrykket «Der hvor solen aldri skinner» har bytta meining på 500 år. Her handlar det om innsida av kyrkja.

Så gjelder det tette vinduer. Dere vet jo vel at snø kan gyve og fyke inn der som solen ikke kan skinne.

Pynten skal kyrkjeverjene overlate til «de gode koner og piker»

De gode koner og piker skal venne seg til å bære forklærne sine fulle av blomster og lauv om sommeren når de kommer til kirke. De skal strø det på golvet i husbondens og sine egne stoler, så en kan få lyst til å søke hit inn når dere holder det så fagert og fint.

Eit lite stikk mot papistane tar han seg tid til når han snakkar om at kyrkjegarden skal vere fin.

[...] godtfolk kan gå hit på kirkegården til fedrenes graver, ikke for å be til Gud for dem (Gud være lov, det trengs ikke; de som alt er herfra har sin dom, og vår dom står enda igjen), men for å minnes her ved fedrenes grav at du selv også skal dø. 

Høgt gras på kyrkjegarden var ein styggedom (det er det framleis), men det var verre ting på 1500-talet. Då regjerte djevelen! Heldigvis hadde ein kyrkjeverjene til å halde fortet mot djevelen sine herjingar.

Ingen må tillate at de rir og renner inn på kirkegården i bryllupstider. Det hørte djevelen til, slik som den sviringen og svermingen man hadde i kirken på andre eller tredje bryllupsdagen, det som nå er blitt rettens sak å gjøre opp med. Dette skal nå kirkeverjene ta vare på, slik som de er tiltrodd det.

Palladius var ikkje så glad i sidealter. Lat oss høyre kva han instruerer kyrkjeverjene om dei.

Liksom hver kirke har nok med en prekestol, så har den heller ikke bruk for mer enn ett eneste alter. [...] De andre alterne er det derfor ikke noe bruk for lenger, enda papistene også vil holde dem ved makt, så de skal stå der og vente på en ny tid da kremmerhandelen og tuskingen deres kan komme opp igjen, [...] Gud i himmelen fri oss fra andre villfaringer, så sant som vi er blitt fri fra pavens og munkenes villfaring som vi har hatt mer enn nok av. [...] Derfor kan kirkeverjene ta dem ned og bruke slik styggedom og skrot til andre ting i kirken. 

Vi tenker gjerne at universell utforming er eit moderne fenomen. Tru på nytt!

Det alteret som er nærmest prekestolen kan dere ta bort og i stedet sette en stol der til alle dem i sognet som Gud har lagt hånden sin på, så de er blitt tunghørte, så de kan stå nær ved prekestolen og bedre får høre de salige Guds ord. 

Til slutt: Eg veit at enkelte kyrkjeverjer ikkje alltid går til gudsteneste. Peder Palladius har eitt og anna å seie til dei.

Men er det tvert imot slik at du ikke har lyst til å høre ordet fra din sogneprests munn, at du ikke kommer til kirken din og gjerne lar stolen din stå tom om søndagen og andre helligdager, fører et skammelig liv tvert imot Guds ord, ikke engang tenker på at du er døpt, og ikke går til alters, da trenger du ikke spørre granner og gjenboere til råds, men ditt eget hjerte skal overtyde deg og si at det er et sikkert tegn på at du er besatt med en djevel fra helvete. 

Det kjem fleire postar med Palladius sine beskjedar til dei nyreformerte,

Peder Palladius' Visitasbok

Peder Palladius.
Henta frå Wikimedia Commons.

Sidan eg har den gleda av å jobbe med folk som også kan finne glede i kyrkjehistoriske kuriositetar, har eg fått låne eit eksemplar av Visitasboka til Peder Palladius. «Kva er dette for noko?» spør du kanskje no, og det skal du få svar på.

Peder Palladius var den første superintendenten i Sjælland stift etter reformasjonen. Sidan har var først i stillinga, måtte han finne ut korleis han skulle gjere ting, og han skreiv ei bok korleis ein skulle ha bispevisitasar. Den er truleg skrive rundt 1540/41 som hjelp for ein annan biskop som skulle ta til i jobben.[1] Boka vert rekna som ei av dei viktigaste kjeldene for kunnskap om kyrkje- og kultur på 1500-talet i Danmark. Det er ho sikkert, men det er ikkje det vi skal sjå på. Sidan dette er St. Isidors minne og ikkje ein doktordisputas, ser vi heller på dei delane av boka som vi i alle fall kan håpe ser meir underlege ut i dag enn dei gjorde for rundt 500 år sidan.

Når det er sagt: Peder Paladius var ikkje ein kven som helst i den lutherske kyrkjehistoria. Han stod bak omsetjingar til dansk av fleire skrifter av Martin Luther, mellom anna noko såpass vesentleg som den lille katekisma, og han omsette Kirkeordinansen til dansk. Han var også ein del av komiteen som stod bak Christian IIIs Bibel.

Visitasboka var ikkje noko som skulle trykkast. Den vart truleg kopiert mellom biskopane (Jada! Superintendentane....) og var til hjelp i deira arbeid. Gjennom det som stod der skulle biskopane få hjelp til å bevare det beste frå den gamle trua, men samstundes skape ei ny kyrkje. Ein kan forstå at dei ikkje ville gjere denne jobben utan nokon form for rettleiing. At Palladius tok på seg å gje denne rettleiinga, seier noko om at han var ein formidabel figur, og ein særs viktig mann i kyrkja på den tida. Ikkje berre i Danmark, men også i Norge og på Island.

Palladius døydde i berre 56 år gamal i 1560.

Glimt inn i visitasvegleiinga hans kjem i postar i tida framover.


Fotnoter
[1] K. Støylen, Forord til Peder Palladius' Visitasbok, J. Chr. Boktrykkeri, Oslo, s. 13.

Ein helt. Ein vaskeekte helt!

På St. Isidors minne har vi fleire gonger sett på prestar som langt frå var ein pryd for standen. I dag skal vi igjen møte ein mann som vart dømt frå både presteembedet og eigedom, men denne gangen er det snakk om ein helt. Ein verkeleg helt.

I 1694 dukkar det opp ein prest i Karlsøy, nord for Tromsø. Kvar han kom frå, når han var fødd og slikt veit vi ikkje, men vi veit derimot at han var gift med Rebecca Elisabeth Heggelund, niesa til kong Fredrik IV. Slike slektsband til monarkiet er ikkje noko eg brukar å henge meg opp i, men som vi skal sjå, vert dette ein viktig detalj i forteljinga om Michael Jensøn Heggelund.

Korleis Heggelund var som prest, veit eg ikkje. Som vi skal forstå var han høgt akta av lokalbefolkninga, medan ein mann som Thomas von Westen sa at han «kan ikke male herr Michael og hans menighet med tilstrekkelige mørke farger». Dette var mange av dei geistlege einige i, sjølv om dei måtte innrømme at Heggelund var eit stort medmenneske og gjorde det han kunne for å hjelpe dei som trengte hjelp, trass i at han sjølv ofte levde i fattigdom.

Og det er i dette at han gjorde det han kunne for å hjelpe andre at han viste seg som ein ekte helt. På våren 1701 kom ei sak opp for Helgøens tinglag. Anne Larsdatter stod tiltala for å ha fått eit barn utanfor ekteskap, og tatt livet av barnet rett etter fødselen. Ho vart dømt til å bli hengt før hovudet skulle setjast på stake til skrekk og åtvaring. Sidan amtmannen ikkje var tilstades under rettsaka, måtte ho vente i ni månader i fengsel for at han skulle stadfeste domen. Då amtmannen endeleg var ferdig i januar 1702 vart Heggelund med til fengselet for å møte Anne Larsdatter.

Då ho forstod kva som skulle skje fekk ho naturleg nok panikk, og Heggelund fekk stor medkjensle med henne. Han forsøkte å få utsett avrettinga, utan å lukkast. Det vart slått fast at den skulle skje neste dag. Det einaste han kunne gjere, var å følge henne til galgen dagen etter.

Då han kom til galgen ropte han ut over den store menneskemengda som var samla der: «Finnes det da i hele denne forsamling ikke en eneste som føler så mye medlidenhet med denne arme synderinne at han vil ta henne bort fra en så forsmedelig død?» Kva skulle dette bety, tenker du kanskje? Jo, det hadde seg slik, at skikken på den tida var om nokon ville gifte seg med den dødsdømte vart dødsdomen oppheva. Michael Jensøn Heggelund hadde ein plan!

For frå folkemengda ropte ein mann at han ville gifte seg med Anne Larsdatter, og ut frå mengda kom ein av tenestemennene til presten. Fullmektig Løvberg som var ansvarleg for avrettinga protesterte kraftig, men Heggelund tok på seg alt ansvar og skreiv ei trulovingserklæring der og då, før han tok med seg det nye paret heim til prestegarden.

Anne Larsdatter budde på prestegarden og jobba som barnepike og tjenestejente i fleire år. Noko bryllaup vart det derimot aldri, og det vart etterkvart klart for alle at heile trulovinga var noko Heggelund og tenesteguten hadde kome opp med for å redde henne.

Prosten i Tromsø såg også dette, og han sendte saka til regjeringa som vidare bad teologane på det teologiske fakultetet i København sjå på saka. Dei kom til at det var «ingen anledning, hverken i Guds lover eller kongens til denne herr Michale Heggelunds formastelse, at han under dekke av en forlovelse med en mannsperson som kom løpende og begjærte synderinnen til ekte på retterstedet, har villet forhindre eksekusjonen og 'justisius' fremgang etter en formell, lovmessig dom...» og så vidare, og så vidare. Heggelund fekk altså ikkje mykje støtte. Kvinna fekk derimot ei ny rettsak, då alt hadde blitt kludra til «ved sådan en prests misgjerning».

I 1704 vart Heggelund så dømt til å miste embedet og godset sitt. Han anka sjølvsagt, men båten anken var på forliste og det heile vart derfor rettskraftig før han fekk gjort noko meir. Og no kjem dei kongelege banda inn i biletet. Kona drog nemleg til København då dei fekk vite at Michael mista alt. Der fekk ho snakka med onkelen, og mannen fekk både jobb og gods attende.

Det skjedde ikkje før på hausten i 1706. Då hadde Heggelund allereie vore to år utan jord eller inntekt i tilleg til at det var uår i Nord-Norge,  og han klarte ikkje byrden av å ha Anne Larsdatter buande hos seg lenger. Ho var nemleg no plassert i ei form for varetekt hos han. Ho vart derfor overført til varetekt hos lensmannen. Der satt ho truleg resten av livet. Ho vart på nytt dømt til døden i 1710, og truleg avretta i 1715. Trass i sin iherdige kamp tapte altså Heggelund.

Men Heggelund gav seg mest truleg ikkje med dette. I 1722 sat det ei ny kvinne i arresten. Kirsten Larsdatter hadde gjort seg skuld i same brot som Anne Larsdatter, altså tatt livet av sitt nyfødde barn. Ho vart dømt til å bli halshogd, og venta på avrettinga. Ei natt løfta nokon taket av arresten og fekk Kirsten vekk frå øya, over til fastlandet og ut av landet. Mest truleg var det heile arrangert av vår ven Michael Jensøn Heggelund.

I 1729, etter 35 år som prest på Karsøy (med ein aldri så liten pause, som vi har vore inne på....) døydde Heggelund.  Karlsøy si kyrkjehistorie Kirke under nordlyset av Ulf L. Vinje seier det fint:

«Hans ettermæle bærer i seg en egen glans, en æra som forteller om en mann, et menneske som kjempet for nestekjærlighet, for rettferdighet mot urett og blind jus. Han trenger ingen bauta. Den reiste han selv den gangen han virket her ute.»

Kjelde: Kirke under nordlyset av Ulf L. Vinje, Karlsøy kulturkontor 1995. Side 58-64

 

Boktrykkaren i Mainz

Universitetet i Kassel si utgåve av Gutenbergbibelen.
Biletet er tatt av Universitetsbiblioteket i Kassel
og ligg på Wikimedia Commons. (CC BY-SA 3.0)

Det er reformasjonsår i år. 500 år sidan Martin Luther for alvor sette i gang spetakkelet. Vi kjenner historia, og gjer vi det ikkje poppar det opp med lutherseminar, -kveldar og -festar rundt i heile Europa for tida, så det bør i alle fall vere mogeleg å bli kjent med historia.

I dag er det kanskje ein merkedag for reformasjonen. Eg vil tru dagen går ganske stille forbi i mange av markeringane, og det er mogeleg det er heilt på sin plass, for eg vil seie at eg ikkje heilt er overbevist om at dagen i dag verkeleg er dagen, men uansett: Både Christianity Today og Wikipedia hevdar at 24. august 1456 stod Johann Gutenberg med den første utgåva av den såkalla «Gutenbergbibelen» i handa. Andre - og sikkert betre - kjelder som British Library og University of Texas seier at det skjedde eit år eller to før dette, men slike bagatellar som kva som er i historisk korrekt kan vi ikkje bli styrte av. Det vart i alle fall trykt ein Bibel på midten av 1450-talet, og det er vanskeleg å sjå for seg reformasjonen og framveksten av lutherske kyrkjer slik vi kjenner dei i dag utan Johann Gutenberg og hans boktrykkarrevolusjon.

Det var sjølvsagt ikkje berre kyrkja Gutenberg var med på å snu opp ned på. Heile kunnskapssamfunnet er basert på at vi når vi ynskjer det har lett tilgang på informasjon. Dette var det Gutenberg som skaffa oss. Det var han som gjorde at bøker og andre trykksaker vart mogeleg å kjøpe for fleire enn dei aller rikaste. Masseproduksjon av kunnskap, og med det kunnskapssamfunnet bygger på Gutenberg.

Gutenberg vart drive av eit ynskje om å at alle skulle ha tilgang på Bibelen. Det var det som var motivasjonen hans for å utvikle boktrykkinga slik han gjorde. Naturleg nok var også den første masseproduserte boka hans nettopp Bibelen.

Gutenberg sin visjon om at Bibelen skulle vere tilgjengeleg for alle, var ein visjon han delte med Martin Luther. Guthenberg trykte Bibelen på latin, medan Luther omsetje den til tysk. Men utan Gutenberg hadde nok ikkje den tyske omsetjinga blitt så viktig som han vart. Det er mogeleg at utan Gutenberg hadde kunnskap om Luther vore noko kun vi som har studert kyrkjehistorie hadde hatt kjennskap til, og då berre som historia om ein brysom munk som til slutt vart kasta ut av kyrkja.

Reformasjonen starta på sett og vis med boktrykkaren i Mainz, så det er berre rett og rimeleg at vi minnast også han i reformasjonsåret 2017. Så då får det heller vere at eg mistenker at dette med datoen i dag berre er sprøyt...

Georges Lemaître - Fleire slike

Georges Lemaître har drodla pilar og bokstavar på
på ei tavle. Sannsynlegvis er det genialt.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

20. juni 1966 mista verda Georges Lemaître. Eg skal ikkje forsøke å påstå at eg forstod alt han dreiv med, men eg forstår nok til å skjøne at det var store greier. Lemaître var katolsk prest, men det er først og fremst som astronom og fysikar han er kjent.

Innan naturvitskapen dreiv han med store ting. Det var han som kom opp med «Big Bang-teorien», det var han som kom opp med teorien om korleis universet utvidar seg og det var han som kom opp med det meste som Hubble har fått æra for. Eg veit ikkje kva denne Hubble dreiv med, men han fekk oppkalla eit digert teleskop etter seg, så noko bra må det ha vore. Lemaître var altså ein knakande god kar på sitt felt.

Som teolog var han sikkert grei nok. Eg veit ikkje. Han har ikkje sett store spor etter seg der, utan det trekk ned.

Når vi i dag plagast både med kreasjonisme og ID som kjem krypande over havet frå dårlege «teologar» i USA, og som til og med byrjar å få fotfeste i lågkyrkjelege miljø i Norge, og med nyateistar som legg frem eit verdsbilete der myter om ein uungåeleg konflikt mellom kyrkje og naturvitskap står sentralt, treng vi å løfte fram slike folk som Lemaître.

For det første: «Big Bang-teorien» vart først lagt fram av han. Ein katolsk prest. Det er som oftast ikkje denne teorien kreasjonistane har mest problem med, men det er likevel verdt å merke seg. Ein av dei heilt sentrale teoriane (i alle fall slik eg med min minimale forståing for slikt forstår det) i naturvitskapen vart lagt fram av ein katolsk prest.

For det andre: Då han la fram denne teorien hoppa pave Pius XII tydelegvis i taket av glede. For no hadde Lemaître bevist den katolske trua, meinte han. Lemaître gjekk då til paven og bad han, sikkert med finare ord, om å halde kjeft og ikkje snakke om naturvitskap att. Noko paven tok til seg, og gjorde. For Lemaître meinte at dette var to einingar ein ikkje skulle blande. Det er to ting som held seg på ulike plan og som verken var i konflikt eller bygde på kvarandre.

For det tredje: Lemaître viser tydeleg kor lite den konstruerte konflikten mellom religion og naturvitskap har for seg, og kor lite forankra det er i det verkelege liv. Dei einaste som har noko å vinne på dette er fundamentalistiske krefter på religiøs eller ikkje-religiøs side. Gjennom heile historia finn ein slike døme på religiøse menneske som har gjort store og viktige naturvitskaplege oppdagingar. Og som ikkje har sett på dette som nokon konflikt eller noko rart. Kyrkja har sjølvsagt tråkka feil nokre gonger i historia, det vil ho sikkert gjere i framtida også, men det er inga «naturlov» at det må skje. Det heng mellom anna saman med at vi ikkje er gode på slikt som naturvitskapen driv med. Det er rett og slett ikkje vår heimebane.

Lat oss derfor minnast Lemaître og håpe og be om at fleire som han dukkar opp. Kyrkja treng dei og naturvitskapen treng dei. Så få vi heller leve med at vi ikkje forstår halvparten av det dei driv med...

Vår helt grevlingen

Ein engelsk grevling på jakt etter skattar.
Biletet er tatt av Chris Parfitt og ligg på
Wikimedia Commons.
(CC BY 2.0)

Eg har lenge meint at grevlingen er eit særs sjarmerande dyr, og for ei stund sidan kom eg over ei historie som gjorde at grevlingen steig endå nokre hakk på lista mi over favorittdyr. Høyr berre kva Der Spiegel kunne fortelje i 2013:

I Stolpe i Brandenburg (Dessverre oppgjev ikkje Der Spiegel kva Stolpe det er snakk om, for det er faktisk tre i Brandenburg) budde det to hobbyarkeologar. Lars Wilhelm og Hendrikje Ring, som er dei to hobbyarkeologane, la ein dag merke til noko merkeleg på garden sin. Eit hoftebein frå eit menneske.

Dei var klar over at dei hadde delt garden med ein grevling, og tenkte at sidan grevlingen grev, var det nok ein samanheng. Dei fekk derfor eit kamera inn i grevlinghola og tok bilete med fjernkontroll. Inne i hola var det ikkje berre vanlege grevlingting (kva no det måtte vere?) men også smykke. Desse fekk Ring og Wilhelm ut, og så at det var snakk om gamle smykke. Dermed kom dei skikkelege arkeolgane på bana.

Grevlingen hadde no forsvunne, så arkeologane fekk ikkje meir gravehjelp, men på eigenhand klarte dei å finne åtte gravar frå første halvdel av 1100-talet. To av desse var for slaviske høvdingar. Dette var eit viktig funn, for det var snakk om hedenske gravar i eit miljø som på den tida stort sett var kristent, og det hadde ikkje blitt funne slike gravar før. I tillegg fann ein mykje gøy som bronsekrukker, ei beltespenne forma som ein slange og eit sverd på ein meter.

Alt dette på grunn av ein grevling. Grevlingen er no sjølvsagt æresmedlem i arkeologforeninga i Brandenburg.

Ferdaminni fraa Sumaren 2015: Steingarden i Eivindvik

Pilegrimar langs steingarden.
Foto: Øystein Skauge

Den observante lesar vil kanskje hugse at eg for to år sidan var i Eivindvik og vart henrykt over denne vakre bygda med den store historia. Gudstenestelista ville det slik at eg endå ein gong havna i sentrale strøk i Gulen i dag, noko eg ikkje på nokon måte er lei meg for.

Lat meg først skryte av kyrkjelyden i Eivindvik. Gudstenesta i dag var lagt i ei pilegrimsramme. Vi byrja med ei pilegrimsvandring som gjekk frå kyrkja til steinkrossen. Vandringa var fylt av spanande lokalhistorie, der vi mellom anna fekk høyre om den mytiske tredje krossen, i tillegg til gode postar om keltisk spiritualitet. Ei flott vandring. Det var også flott å få feire gudsteneste ståande berre nokre meter frå eitt av dei eldste vitnemåla om kristen tru i Norge.

Steingard så langt auget kan sjå.
Foto: Øystein Skauge

Pilegrimsvandringa avslørte også noko anna. Eivindvik har ikkje berre steinkross, dei har også ein ENORM steingard. Vandringa gjekk i stor grad langs denne muren. Som mykje anna, kan ein også takke Niels Griis Astrup Dahl for denne muren. Som ein del av kultiveringsprosjektet han dreiv i Gulen, fekk han reist denne muren på byrjinga av 1800-talet. Den er rundt 1,5 kilometer lang, «2 1/2 alne brei, 3 alne høg». Eg tør ikkje tenke på kor mykje stein som har gått med for å få dette på plass. Muren rammar inn det som var innmarka i den gamle prestegarden, og vart bygd av bøndene i området. Dei skal ha fått ei krone dagen i løn, noko som skal ha vore god betaling.

For to år sidan skreiv eg om korleis Dahl fekk avgrensa alkoholsalet i kommunen. Av alle ting, klarte han å få gjennom at kun folk som ikkje budde i kommunen fekk kjøpe alkohol i Gulen. Då tørste gulingar (Heiter dei det?) spurde kva dei skulle gjere i staden for å drikke, fekk dei vistnok svaret «Bygg på muren min i staden!»

Eg meiner eg sa det for to år sidan, men eg seier det i alle fall no. Ta turen til Eivindvik! 

Broder Roger 100 år

Broder Roger i Taizé.
Biletet ligg på Wikimedia Commons og er tatt av
João Pedro Gonçalves. (CC BY-SA 2.5)

Hadde han levd, ville Broder Roger blitt hundre år i dag. Desverre vart han aldri det, men vart drepen under ei gudsteneste i Taizé i 2005. Med det mista kyrkja ein av sine viktigaste menn dei siste hundre åra. Eg trur det er vanskeleg å overdrive kva Broder Roger og Taizé har hatt å seie for kyrkja både i Europa og resten av verda.

Heldigvis lever fellesskapen han grunnla vidare og spiritualiteten han stod for har fått spreie seg. Songane frå Taizé er i dag allemannseie i kyrkja, og her i Norege, og også i resten av verda, feirar vi fleire stader gudstenester slik dei gjer det i Taizé.

Den fornyinga og vitaliseringa av bøn og gudstenesteliv Broder Roger gav oss, er uvurderleg. Vi minnast i dag Broder Roger og sluttar med nokre ord han skreiv.

Kristus, du er forenet med hvert enkelt menneske uten unntak. Og enda mer: Som den oppstandne kommer du og leger sjelens hemmelige sår. Og for hver enkelt åpnes portene til hjertets uendelige godhet. Gjennom en slik kjærlighet forandres våre liv litt etter litt.

Grava til Broder Roger slik ho var då eg såg ho i 2005.

 Sitatet er henta frå Sanger frå Taizé, Verbum, 2003

Jokke - Den store poeten

Foto: May-Irene Aasen.
Biletet ligg på Wikimedia Commons.

Frå tid til anna dukkar det opp folk som klarar å fange verda rundt seg med ord. Joachim Nielsen var ein av dei.

Få, om nokon andre, tekstforfattarar har på same måte som han klart å fange vennskap og svik, kjærleik og kranglar, fest og kvardag, personlege tragediar og draumar, byliv og stoveliv, samstundes som han mala eit univers med personlegdomar det var lett å bli glad i og lett og hugse.

Jokke vert lett oversett som rølpesongaren som sang om øl i kjøleskapet og hasjrøyking i mørket. Han gjorde det også, men Jokke hadde så mykje meir. Om ein avskriv han som ein rølpete rusmisbrukar, går ein glipp av ein musikalsk og tekstmessig skatt. 

Eit liv med og i rus vert skildra med beinhard realisme, samstundes som humor og varme ligg i tjukke lag. Han skildra ei verd eg ikkje kjenner. Den slitne delen av Oslo for nokre tiår sidan. Likevel grip det meg, og eg får sympati med denne kulturen som eg aldri har vore eller kjem til å bli ein del av. Dei gripande miljøskildringane og levande personane tar tak i lyttaren, og slipp ikkje taket.

Det er ei anna verd, men tekstane er så allmennmennesklege at også eg kjenner meg att i. Dei handlar om meg også. Probemstillingane er universelle og evige. Kjærleik. Draumar. Vennskap. Kvar ein høyrer heime. Ingen som har samla på teikneseriar i barndomen kan vel unngå å bli gripe av «Tempo» og kven kan ikkje tidvis kjenne seg att i «Verdiløse menn» eller hat-elsk forholdet til heimstaden  i «Trygge Oslo»?

Personleg vil eg hevde at teksten om den klønete avstandsforelskinga i «For pen» kanskje er den vakraste og varaste kjærleiksteksten på norsk.

Når desse tekstane vert støtta av feiande flott rock - ikkje nyskapande og ikkje ekstraordinær, men likevel feiande flott - står vi att med ein av dei verkelege gigantane i norsk rock.

Jokke fortener å bli hugsa som noko meir enn berre ein «narkoman», men eg vil likevel avslutte med den sangen. For det er ein av dei mest gripande han skreiv. Den vart både skrive og spelt inn i heroinrus. Rett etter innspelinga segna han om. Då kom han seg, men to månader seinare døydde han av endå ein overdose.   

Hadde han levd, ville Jokke blitt 50 år i dag. Mannen er død. Musikken og tekstane lever!

Keisar Norton I

Keisar Norton I i keisarlege klede, som
seg hør og bør.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

St. Isidors minne har ikkje sansen for monarkiet, men av alle monarkar, vil vi i dag slå eit slag for keisar Norton I. Dette er ein monark etter denne skrivaren sitt hjarta.

Keisar Norton vart fødd som Joshua Norton i England i 1819. Han tente seg rik i Sør-Afrika, og dro så til USA, der han etterkvart klarte å miste formuen sin på ein heller klønate måte. Han kjøpte opp all risen i San Francisco for å drive prisen i veret. Dette hadde kanskje funka, hadde det ikkje vore for at det kort tid etter kom fleire skip til byen fullasta med ris, noko som gjorde at prisen stupte. Det heile førte til at han slo seg konkurs og dro frå byen på slutten av 1850-talet.

Så i 1859 var han igjen attende i San Francisco, og det er no moroa byrjar. 17. september 1959 fekk han følgjande tekst på trykk i San Francisco Bulletin:

At the peremptory request and desire of a large majority of the citizens of these United States, I, Joshua Norton, formerly of Algoa Bay, Cape of Good Hope, and now for the last 9 years and 10 months past of S. F., Cal., declare and proclaim myself Emperor of these U. S.; and in virtue of the authority thereby in me vested, do hereby order and direct the representatives of the different States of the Union to assemble in Musical Hall, of this city, on the 1st day of Feb. next, then and there to make such alterations in the existing laws of the Union as may ameliorate the evils under which the country is laboring, and thereby cause confidence to exist, both at home and abroad, in our stability and integrity. —NORTON I, Emperor of the United States

Seinare la han også til «beskyttar av Mexico» til tittelen sin, som om ikkje keisar av USA var nok. Då Maximilian besteig den mexicanske trona i 1864, vart han dømt til døden av Norton I, som ein ursurpator, utan at eg vil tru Maximilian tok akkurat det så tungt...

I eigenskap av keisar, sendte han ut dekret, til dømes at kongressen skulle oppløysast, at både det demokratiske og det republikanske partiet skulle oppløysast og at ein skulle bygge ei bru mellom San Francisco og Oakland. Denne brua eksisterer faktisk i dag under namnet San Francisco - Oakland Bay Bridge, utan at det er keisaren sin skuld.

Desse ordrane vart sjølvsagt oversett, men mannen sjølv fekk faktisk ein viss form for aksept for kravet sitt om å vere keisar. Han kravde ei form for skatt, og det vart faktisk betalt 50 cent per natt for å innlosjere han i eit herberge. Ein gong sendte han ut ein keisarleg beskjed som sa «Know ye that we, Norton the First, have divers complaints from our liege subjects that our Imperial wardrobe is a national disgrace», og kravde nye klede. Underleg nok spanderte byrådet klede frå ein prestisjetung skreddar.

Keisarleg valuta.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Norton I trykte også opp eigne pengar, som faktisk vart godkjent som valuta på resturantar og butikkar i byen. Når det vart sett opp skodespel og konsertar, reserverte ein alltid eit sete til han og restaurantar såg på det som ei ære om han åt der, og stilte ut «keisarlege godkjenningar» for å trekke gjester.

Heile denne tilsynelatande «aksepten» av keisaren, var nok ganske humoristisk. Folk likte den underlege og eksentriske fyren som ikkje gjorde nokon skade med kravet sitt.

8. januar 1880 datt han om på gata, og døydde. Då dei gjekk gjennom sakene hans, fann dei ut at han omtrent ikkje eigde noko som helst. Utrulege 30 000 menneske fulgte han til grava nokre dagar seinare. Minneordet i San Francisco Chronicle kunne seie oss ikkje mindre enn dette om keisaren:

Norton I rises up the exact peer of the haughtiest King or Kaiser that ever wore a crown. Perhaps he will rise more than the peer of most of them.

Vi må nok seie oss einig. Norton I, keisar av USA og beskyttar av Mexico, når høgare enn alle andre kongar og keisarar.  Ingen andre kan skilte med ein slik sjarm!

Kjelde
William Donaldson, Brewer's Rouges, Villains & Eccentrics, s. 472-474.

Ekte kjærleik

Bilete tatt på 1930-talet.
Henta frå Wikimedia Commons.

I dag er den minnedag for Marianna Biernacka. Marianna var ei heilt vanleg dame, eller ei heilt eineståande dame, alt etter korleis ein ser det. Ho var i alle fall ei dame som bør hugsast for den monumentale kjærleikshandlinga ho gjorde.

I 1943 arresterte Gestapo sonen og den gravide svigerdottera hennar i ein aksjon som skulle hemne drepne tyske soldatar. Svigerdottera til Marianna vart plukka ut for å henrettast, og Marianna bad då om å få ta plassen hennar. Patruljesjefen gjekk med på dette, og på denne måte redda Marianna både svigerdattera si og det ufødde barnebarnet. To veker seinare vart Marianna drept.

13. juni 1999 vart ho salgikåra av pave Johannes Paul II saman med 107 andre polske martyrar. Ho har minnedag i dag, medan heile gruppa hadde kollektiv minnedag i går.

Dette er verkeleg ei dame som fortener å hugsast. Ho viste ekte kjærleik i praksis.

Får vi sjå noko slikt i Sotsji?

Biletet er henta frå engelsk Wikipedia.

Propagandamaskina i Russland går for fullt no, og det kan verke som om det største problemet i verda i dag er for lite jubel mellom reklamepausane i sendingane.

Slik er det sjølvsagt ikkje. Gjennom OL får både Putin og IOC legitimitet, noko verken korrupsjonskameratane i IOC eller halvdiktatoren i Kreml fortener.

Eg ynskjer at nokon kunne ta mot til seg og protestere. Det er nok å protestere mot. Korrupsjonen og arrogansen i IOC, den totalt øydeleggande kommerisaliseringa av idretten, Putin sine brot på menneskerettane, den enorme pengesløsinga før OL, korrupsjonen og dei store miljøskadane dette arrangementet påfører Sotsji. Det er eit koldtbord med gode saker å protestere mot om nokon vågar.

Tenk om nokon kunne gjere som i Mexico i 1968.

I sommer-OL i 1968 vann Tommie Smith frå USA 200 meteren. Med seg på pallen hadde han Peter Norman frå Australia og John Carlos frå USA. Alle hadde gløymt dei no, hadde det ikkje vore for det dei gjorde på pallen.

Då dei tre stod på pallen og «Star Sprangeled Banner» skulle spelast, løfta Smith og Carlos ei hand kvar. På handa, som var knytta til ein knyttneve, hadde dei ein svart hanske. Dei viste «Black Power»-helsinga, sjølv om dei seinare hevda det var meint som ei menneskerettshelsing.

Smith og Carlos kom på pallen utan sko, men med svarte sokkar, eit symbol på fattigdommen mellom dei svarte. Dei to amerikanarane løfta ulike hender. Den eine høgrehanda og den andre venstrehanda. Dette var på grunn av at ein av dei hadde gløymt hanskane sine. Norman, altså mannen frå Australia, foreslo då at dei skulle dele på hanskeparet. For Norman var klar over kva som skjedde. Saman med dei to andre på pallen tok han på seg eit merke for organisasjonen Olympic Project for Human Rights, ein organisasjon som jobba mot rasisme. Det vart altså ein sigerspall spekka med politisk symbolikk. Heilt blotta for den såkalla «nøytraliteten» IOC vil ha.

Det heile fekk sjølvsagt konsekvensar. Amerikanarane vart kasta ut av OL, men gjorde det seinare godt innen idrett i USA. Norman fekk mykje kjeft i Australia, og sjølv om han var godt kvalifisert, vart han ikkje tatt ut til OL i 1972. Protesten fekk altså konsekvensar for alle tre.

Eg skulle ønske 2014 kunne by på like tøffe olympiarar som 1968. Idretten treng nokon som ser lenger enn til sitt eige premieskap. Slik det er i dag legitimerer idretten brot på menneskerettar, korrupsjon og miljøbrotsverk gjennom å strupe politiske ytringar.

Gje meg politisk opposisjon på pallen i Sotsji!

Cathinka Guldberg

Cathinka Guldberg nokre år før
hø døydde.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

I dag minnast vi ei av dei store kvinnene i norsk kyrkjehistorie, og norsk historie generelt. Cathinka Gulberg var den første norske diakonissa og den som grunnla diakonisse- og sjukepleiarutdanninga i Norge. Ho gjorde med dette svært mykje for kvinner si stilling i samfunnet og kyrkja, for sjukestell og utdanning.

Cathinka vart født 3. januar 1840 i Christiania, og byrja på utdanninga si som 24-åring. Ho hadde då vore aktiv innen den johnsonske vekkinga, og var opptatt av dei svake i samfunnet. Ho drog då til Tyskland og fekk diakonisseutdanning på Kaiserwerth, det første diakonissehuset i verda. Det frivillige arbeidet ho hadde gjort i kyrkjelyden i Norge hadde gjort at ho ville ha meir fagkunnskap, og i kyrkjelyden hadde ho fått brosjyrer om diakonissene og skulen ho byrja på. Ho jobba på krigssjukehus i Tyskland under krigen mellom Tyskland og Austerike og på eit sjukehus i Alexandria i Egypt medan ho fekk utdanninga, og før ho var ferdig utdanna fekk ho spørsmål om å grunnlegge og bli forstanderinne for den første diakonisseutdanninga i Norge.

Diakonissene er kvinnelege omsorgsarbeidarar i kyrkja, slik som diakonar. Diakonisserørsla starta i Tyskland i 1836, og har seinare spreidd seg til andre lutherske kyrkjer. Diakonissene kan ofte minne om nonner, med diakonissedraktar og eit liv i fellesskap, bøn og teneste. Dei jobbar i hovudsak med sjukepleie i ulike formar.

Cathinka Guldberg sa ja til spørsmålet, og før ho drog frå Tyskland vart ho vigsla til diakonisse der. 20. november 1868 flytta ho saman med den første eleven inn i det som var den første diakonisseinstitusjonen i Norge. Arbeidet vaks raskt, og dei måtte flytte fleire gonger før dei i 1887 kom til Lovisenberg, der Diakonissehuset Lovisenberg framleis held til.

Ho var leiar for arbeidet heile livet sitt. Frå 1888 lagde diakonissene alle oblatane til Den norske kyrkje, i 1895 opna dei sjukehus på Lovisenberg. I heile 22 år var det kun denne plassen som utdanna sjukepleiarar i Norge! Fleire sjukehus, som Rikshospitalet, innførte ordningar der diakonissene fekk ansvaret for sjukepleien.

Livet som ei diakonisse kunne, og kan endå, på mange måtar minne om klosterlivet til nonner. Dei gjekk med diakonissedrakt, levde i sølibat, vart sendt rundt og fekk ikkje anna løn enn lommepengar. Men diakonissene avla ikkje noko løfte for livet, som nonnene, og dermed kunne kvinner få ei sjølvstendig utdanning som sjukepleiar gjennom diakonissesystemet. Dette var viktig i storsamfunnet, og innad i kyrkja var det viktig at ein med diakonissene fekk ein kyrkjeleg arbeidsgrein som var for kvinner, der kvinner vart vigsla til ei viktig teneste. Diakonisserørsla var prega av ein sterk og inderleg kristentru som var motivasjonen for det dei gjorde. Cathinka Guldberg var ein pådrivar og andeleg leiar for denne delen av rørsla, slik ho var det for dei helsefaglege delene.

Cathinka Guldberg døydde i 1919. Då var det rundt 550 diakonisser i Norge. Ho hadde bygd opp sjukepleiarutdanninga og diakonisseinstitusjonen frå ingenting. Norsk biografisk leksikon seier: «Da kvinner fikk stemmerett i landet, hadde Cathinka Guldberg allerede vært leder for en sterkt ekspanderende stiftelse med arbeid over hele landet i 45 år» Det seier ein del. Då ho var 75 år gamal fekk ho, som første kvinne, ridderkorset av 1. klasse av St. Olavs Orden.

Cathinka Guldberg er ei kvinne vi ikkje skal gløyme, verken i kyrkja eller i storsamfunnet. Det ho gjekk i spissen for gjer framleis gode ting for oss. Når Den norske kykje ein gang innfører ein helgenkalender bør Mor Guldberg, som ho vart kalla av søstrene, vere ein klar kandidat.

Phil Ochs

I dag er det dødsdagen til Phil Ochs, ein av dei store visesongarane. Phil Ochs skreiv protestsongar rundt tematikk som Vietnamkrigen, borgarrettar og arbeidarar sine rettar. Tekstane hans var humoristiske, skarpe, treffsikre og ofte fantastisk gode.

Han gav ut nokre platar, men som så mange andre musikarar var den mentale helsa skral og vart verre og verre utover på 70-talet, før han tok sitt eige liv i 1976.

Phil Ochs og Bob Dylan var vener i byrjinga på deira respektive karrierer. Dei hadde ein form for venskapeleg rivalisering, der det vart sagt at Ochs på dette stadiet var betre enn Dylan. Tenk korleis karriera til Ochs kunne ha gått om han hadde vore frisk!

I just can't keep up with Phil. And he just keeps getting better and better and better.

Bob Dylan, 1965

Eg har tidelegare skreve ein bloggpost om ein av dei andre viseheltane mine, Victor Jara, der eg siterte ei skildring av korleis Ochs og Jara traff kvarandre i Chile og song saman. Av alle songstunder i historia er dette ei av dei eg helst skulle ha vore på!

For å minnast denne fabelaktige musikaren og poeten legg eg ved ein video som viser Phil Ochs spele det som på mange måtar vart signatursongen hans, I Ain't Marching Anymore, ein protestsong som handlar om den amerikanske trangen til å gå til krig rundt omkring i verda. Den vart skreve i samband med Vietnamkrigen, men fortel historia om korleis ein ung soldat må marsjere ut for å døy i ei rekkje med krigar amerikanerane har vore med i sidan nasjonen vart grunna. Songen er flott, teksten er flott, moralen er flott, men dei historiske sanningane er fæle.

[I Ain't Marching Anymore] borders between pacifism and treason, combining the best qualities of both.

Phil Ochs skildrar teksten i plateomslaget.

Hurra for Ingrid Bjerkås!



Norsk kvinnelig teologforening arrangerer markeringar både
I Hamar og Nord-Hålogaland bispedømmer.

I dag er det 50 år sidan Ingrid Bjerkås vart ordinert til prest i Den norske kyrkje av Kristian Schjelderup. Bjerkås vart med det den første av det som har vorte ei rekkje med kvinner  i presteteneste.

Ta gjerne ein titt på NRK sin "Pioner i prestekjole", eller filmklippa som ligg her, i anledning dagen

Dagen vert sjølsagt markert i kyrkja, og også eg vil stille meg i rekkja av gratulantar og ynskjer heile Kyrkja til lukke med dagen!



Ingrid Bjerkås i samtale med Kristian Schelderup
etter ordinasjonen.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.



Peter Andreas Blix - Ein arkitekthelt

Peter Andreas Blix.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

I dag, 31. januar, er dødsdagen til Peter Andreas Blix. Eg vart kjent med denne mannen då eg var prestevikar i Vik i Sogn, ei bygd som står i stor gjeld til denne mannen for å ha redda dei to middelalderkyrkjene i bygda.

Blix var arkitekt, og har mellom anna teikna brannstasjonen i Bergen og ein god del jernbanestasjonar. Han har også teikna flotte hotell som Mundal Hotell i Fjærland og Fleischers Hotell på Voss. Dette er flotte bygg, men eg skal vere ærleg å seie at det skal meir til enn å teikne nokre flotte hus og togstasjonar som sikkert er greie nok dei også, for å hamne på mi helteliste.

Minnetavle over Blix inne
i kyrkja.
Biletet har eg tatt, og det
ligg på Commons.

Hove kyrkje. Biletet er tatt av
Per Magne Kjøde og ligg på
Wikimedia Commons.

Inntoget hans på heltelista kom med det han gjorde frå 1879 og utover. På dette tidspunktet var han engasjert med å restaurere Mariakirken og Håkonshallen i Bergen. Dei hadde bruk for stein til arbeidet og gjekk ut i avisene for å få stein. Frå Vik i Sogn fekk han svar at han kunne få bruke steinen frå steinkyrkja deira frå middelalderen, Hove kyrkje. I staden for å bruke denne steinen drog Blix til Vik og kjøpte kyrkja for sine eigne pengar. Deretter restaurerte han den. Restaureringa vart ikkje gjort for å få kyrkja attende til opprinneleg stand, men den vart mellom anna dekorert med norrøne motiv. Resultatet vart nydeleg. Ikkje heilt historisk korrekt, men kyrkja vart redda og står i dag som eit minne over både middelalderen, dei som ville rive kyrkja og mannen som redda henne. Blix sjølve er gravlagt i golvet i kyrkja, og skal vere den siste som er gravlagt inne i ei kyrkje i Norge.

Det nydelege kortaket i kyrkja.
Biletet har eg tatt, og det ligg på
Commons.

Eg var som sagt prestevikar i Vik i si tid og hadde nokre gudstenester i Hove kyrkje. Ei gudsteneste i denne kyrkja er noko alle bør få med seg!

Koret er eit nydeleg kunstverk.
Biletet har eg tatt, og det ligg
på Commons.

Blix flytta til Vik for å jobbe med Hove, og medan han budde der kjøpte han Hopperstad stavkyrkje som også ligg i Vik. Også denne fiksa han opp på sin særeigne måte. Den vart delvis ein kopi av Borgund stavkyrkje, delvis pynta med Blix sine norrøne detaljar.

Ein vegg inne i kyrkja.
Biletet har eg tatt, og det
ligg på Commons.

Enkelte har vore kritiske til Blix. Han har sjølvsagt ikkje gjort desse kyrkjene slik dei opprinneleg var, men han har redda dei. Samstundes har han gjort dei unike i det han tilførte dei av utsmykningar på1800-talet. Også dette er ein del av kulturarven vår det er verdt å ta vare på, og eg veit ikkje om mange stader dette er vakrare enn i Hove kyrkje.

Ein kan lese meir om arkitekthelten i NRK Sogn og Fjordane sitt Fylkesleksikon eller i denne rosande artikkelen hjå Fortidsminneforeningen. På Wikimedia Commons kan ein også sjå mange bilete frå både Hove og Hopperstad. Kos deg!

Vi treng fleire folk som Ruper Mayer

Fangebilete frå Landsberg
fengsel. Biletet er henta frå
Wikimedia Commons.

I dag, 23. januar, er det fødselsdagen til Rupert Mayer, ein person som ikkje er kjent i Norge, men grava hans er ein av dei største valfartsmåla i Tyskland. Han var ein jesuittprest som kjempa mot nazistane og satt i seks år som fange for nazistane, mesteparten av tida internert i Kloster Ettal. Eg vart klar over denne mannen då eg las ein turistguide før eg skulle til München, og skreiv på grunn av dette ein artikkel om han på Wikipedia som oppladning før turen. Dette gav meg kunnskap om denne mannen, og det å vitje grava hans vart ei stor oppleving. Alle som er innom München bør finne rom for ein tur til Mayer si grav.

Mayer vart prest i 1899. I eit forhør med Gestapo sa han seinare at han var både prest og jesuitt av «kjærleik til menneska». I 1912 vart han kalla til München, og jobba der særskild med innflyttarar som ikkje fann seg tilrette i byen. Han jobba med arbeidarorganisasjonar og studentar og jobba for born og familiar.

Då fyrste verdskrig braut ut melde han seg frivillig. Han gjorde teneste som feltprest fleire stader i Europa, og vart hedra med medalje for stort mot. Dette fekk han etter at han verna ein soldat for splintar med å legge seg over kroppen hans. Rupert Mayer mista sjølv den venstre foten i handlinga, og vart teken ut av militærteneste.

Etter krigen jobba Mayer hardt for å dempe dei katastrofale følgjene krigen hadde hatt for Tyskland. Han forfekta kjærleik som det einaste som kunne redde landet - ikkje hat eller klassekamp. Han forkynte at alle kristne måtte vere rede til å vedkjenne seg trua si, sjølv om det kunne by på problem. Han holdt opp mot 70 talar, foredrag og preiker i veka og samla store folkemengder på hovudtogstasjonen i byen til gudstenester kvar søndag. Desse gudstenestene vart stoppa av nazistane i 1937.

Byste av Rupert Mayer i kyrkja der han
er gravlagt.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Etter kvart som dei hadde blitt ein maktfaktor i landet, brukte Mayer alle høve til å tale mot nazistane. Han hevda at det ikkje var mogeleg å vere både katolikk og nazist. Nazistane var redde for den store påverknadskrafta Mayer hadde, og ila han taleforbod i mai 1937. Dette brydde han seg ikkje om, og i juni vart han arrestert og dømt til eit halvt år betinga fengsel. Av sine overordna vart han beden om å vere stille, noko han var heilt til nazistane offentleg vanæra han. Då tok han opp att taleaktiviteten, noko som gav han eit opphald i Landsberg fengsel i 1938. Der var han til han vart løslatt, men utan lov til å tale offentleg. Han fortsatte sitt arbeid, og vart endå ein gong arrestert. Denne gongen vart han sendt til Sachsenhausen der han var i sju månader. I Sachsenhausen vart han svært dårleg og holdt på å døy. Nazistane var redde for at dette skulle gje han martyrstatus, og sendte han derfor til Kloster Ettal, der han sat internert fram til krigen var over. I Ettal var han delvis saman med ein annan ivrig motstandar av nazistane, den lutherske presten Dietrich Bonhoeffer.

1. november 1945 hadde han sin siste preike i korskapellet i St. Mikaelkirken i München. Medan han snakka om at ein måtte etterligne helgenane med sitt liv for å kome til himmelen fekk han slag. Seinare same kveld døydde han.

Bürgersaalkirche der Mayer ligg
gravlagt.
Biletet er tatt av Böhringer Friedrich
og ligg på Wikimedia Commons.

Han ligg i dag gravlagt i Bürgersaalkirche, like ved St. Mikaelkirken og den er eit stort mål for pilegrimar. I 1987 vart han saligkåra av Pave Johannes Paul II. Minnedagen hans er 1. november.

Framandfrykta og framandhatet spreier seg i heile Europa i dag, også i Norge. Vi treng folk som Rupert Mayer også i vår kyrkje i vår tid!

Vi sluttar i dag med bøna kjent som «Rupert Mayer-bøna».

Herr, wie Du willst, so will ich geh'n,
Und wie Du willst, soll mir gescheh'n.
Hilf Deinen Willen nur versteh'n.


Herr, wann Du willst, dann ist es Zeit,
Und wann Du willst, bin ich bereit.
Heut und in alle Ewigkeit.


Herr, was Du willst, das nehm' ich hin,
Und was Du willst, ist mir Gewinn.
Genug, dass ich Dein Eigen bin.


Herr, weil Du's willst, d'rum ist es gut,
Und weil Du's willst, d'rum hab' ich Mut.
Mein Herz in Deinen Händen ruht.

Lytt til Vandana Shiva

På Wikipedia kom eg plutseleg over noko. Det stod at dagen i morgon, 29. desember var FN sin dag for biologisk mangfald. Dette viste seg å vere feil, for denne dagen var 22. mai, men det fekk meg inn på tanken om ein kort videosnutt eg såg med Vandana Shiva for ei stund sidan.

Vandana Shiva er ei av dei store heltinnene i verda. Ho jobbar for å sikre det biologiske mangfaldet i verda, slik at ikkje dei store, multinasjonale kornselskapa skal få monopol med sine genmanipulerte kornslag som krev særskilde typar med gjødsel og gift, også dette hendig nok produsert av dei same selskapa. Desse selskapa har gjort kjempeskade mellom anna i India, der Shiva kjem frå, gjennom å presse fram monopol på sine frøsortar. Dette har ført tusenvis av allereie fattige bønder ut i endå djupar fattigdom, og det har gått ei bølgje av sjølvmord over den indiske landsbygda på grunn av dette. Fattige bønder såg til slutt inga annan utveg...

Shiva kjempar mot dette. Ho kjempar for ei rettvis verd med naturlege plantesortar. Ho er ei dame det er verdt å høyre på!



Ein bonuslærdom frå dette er at Wikipedia er så bra at sjølv når det som står der er feil, er det lærerikt og kan få oss på gode tankar.

Ein helt og litt om hald av herptil

Boa constrictor. Slangearten som vart redda av ein politimann.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

I dag låg det eit medlemsbrev frå Norsk Herpetologisk Forening i postkassa mi. Organisasjonen har lenge arbeidd med ei såkalla «positivliste», det vil seie ei liste over kva reptil og amfibium dei foreslår det skal vere lov å ha om ein gjev slepp på det forbodet mot hald av slike dyr som ein har her i Norge. NHF fekk dette i oppgåve frå Mattilsynet i 2008, og denne lista har vidare blitt vurdert av ein vitskapleg komité. NHF melder i sitt brev at komiteen har levert ein rapport som er relativt positiv, og som gjev grunn til «forsiktig optimisme» med tanke på om forbodet vert oppheva.

Det kan altså gå mot slutten for dette meiningslause forbodet som kom i 1977!

Boaen Bodil i Målselv.
Foto knabbet fra NRK.

Medan vi ventar på at fornuften skal sigre, kan vi markere ein helt i politiet. Ragnar Schjølset og politikontoret i Målselv beslagla ein flott boa constrictor for nokre veker sidan. Han ville ikkje avlive den flotte slangen, og har etter ein del arbeid klart å få omplassert den til Arendal Sommerfuglpark. Det betyr at den får leve vidare og folk får mogelegheit til å sjå slangen vekse seg enorm. NRK Troms og Finmark har laga ei fin sak om dette, der det også er ein video der ein kan sjå slangen krype rundt på Målselv lensmannskontor.

Når det er sagt, kan det sjølvsagt diskuterast kor lurt det er å satse på eit husdyr som kan verte fire meter langt...