Kyrkjeleg miljøvern anno 1849

Helga førte meg via omvegar innom Bergens Sjøfartsmuseum, eit museum som er langt frå så kjedeleg som det høyrast ut som. Det har mellom anna nokre snasne saker frå Slaget på Vågen i 1665.

Gøymt i ein krok på museet fann min beste halvdel ein plakat. Den viser korleis kyrkjeleg miljøkamp her i Lindås såg ut i 1849. Plakaten er eit opptrykk av delar av eit lesarinnlegg Peder Andreas Jensen som var kapellan og ordførar i Lindås hadde på trykk i Christiania-Posten 26. februar 1849. Han tok for seg dampskipa og korleis dei øydela kysten.

Innlegget fortener eit større publikum enn dei som ser i krokane på Sjøfartsmuseet i Bergen, så her er det.

Snart var det larmen fra hjulerne der bortskræmde fisken, snart var det den udkastede stenkulaske der anrettede ødeleæggelser i dybet, snart igjen var det røgen der lagde sig kvælende over det ganske hav (...) Eders potetsagre ere fordervede ved den, eders høagre maate ifjor føle begyndelsen, og eders kornagre, eders skove staar nu for tour (...) Hvem skulde tenke sig mulighetden af at et saadant nederdrægtigt vrøvl skule faa indpas hos den menneskelige forstand? Men det er dog skæt! En deputation af bygdens bedre mænd - flere repræsentanter og fattigtilsynsmænd deriblant - indfandt sig  i hint formandskab og forlangte paa præstegjældets vegne af de nevnte grunde dampbaaden "afskaffet".   

Ei kyrkje for dyra

Industridrift av høns.
Biletet er tatt av Maqi og ligg på Wikimedia Commons.
(CC-BY-SA 3.0)

I dagens Vårt Land vert ein viktig diskusjon løfta fram når dei ser på korleis enkelte verdsett nokre dyr på ein slik måte at det ser ut som om dei har høgare verdi enn menneske. Dette har sjølvsagt samanheng med den absurde minnestunda for ein hund som vart skoten i Rogaland i forrige veke.

Det er lett å seie seg einig med dei som peikar på at ein kan gå for langt i å likestille dyr og menneske, men samstundes er det også lett å sjå at dette ikkje er det som er hovudregelen i dag. Særleg ikkje i vår del av verda.

Der folk straumar til ein minnestund for ein hund som vart skoten, lir tusenvis av andre hundedyr i små bur kvar einaste dag. Utelukkande for å mette våre ynskjer om klede med revepels. Fjærfe og laks vert ala opp under høve som er djupt tragiske og grisar slepp ikkje ut i friskluft før dei vert slakta. Og samstundes veit vi at Norge ikkje er ein versting på dette området.

Hovudregelen er ikkje at vi gjev dyr for stor verdi, men at vi devaluerer dei til eit nivå der dei kun har verdi som noko som kan konsumerast og gje økonomisk vinning.

Dette perspektivet vart heldigvis tatt fram av sokneprest Kristin Fæhn i Vårt Land, men desverre var det ikkje det som fekk hovudfokuset i artikkelen. Likevel er nok er denne delen av korleis vi verdset dyr, noko som gjeld dei fleste av oss i mykje større grad enn at nokon gjev kjæledyra sine for høg status. For vi er alle i større eller mindre grad ein del av grunnlaget for det industrialiserte landbruket.

Eg ynskjer meg ei kyrkje som tør å snakke ærleg om dette perspektivet. Vi snakkar ofte om «forvaltaransvar», og skal vi ta forvaltaransvaret vårt på alvor, er dyrevelferd eit sentralt spørsmål.

Dette perspektivet kan vi løfte utan å vere redde for å blande saman menneskeverd og dyr sin verdi. Eg trur at respekt for dyr og respekt for menneske i eit samfunn heng saman. Høg respekt for menneskelivet gjev høg respekt for dyr, og liten respekt for dyr gjev liten respekt for menneskeverdet. Forsvarar vi dyra som i dag vert utnytta i eit kapitalistisk system som kun ser på dyr som produksjonsmiddel, forsvarar vi samstundes menneske som lir under det same kapitalistiske systemet. Og snur vi ryggen til korleis levande skapningar vert grovt utnytta, er det lettare å sjå vekk når våre medmenneske vert offer for den same utnyttinga.

Det er fint at kyrkja løftar fram menneskeverdet. Det skal vi gjere. Men lat oss ikkje gløyme at vi også har eit ansvar for dyra vi deler jorda med og brukar som våre tenarar.

Lat oss slutte med eit visdomsord frå Ordtaka. «Den rettferdige har omsorg for buskapen sin, den urettferdige er utan hjartelag.» (Ord 12.10)

Den gjævaste bjønneskyttaren

Det er vanskeleg å ta bilete av eit bilete bak glas, men her
er Tor Tarjeison Austad.

Det er på tide å ta eit djupdykk i ættesoga att. Sist gong eg gjorde det, såg eg på ein av mine forfedre med ein spesiell livhistorie, nemleg On Tong Wiese. Denne gongen går turen til den andre sida av slektstreet, og til ein mann som også hadde ei spesiell livhistorie, men på ein annan måte. Han var ein meisterjeger, og tok åleine livet av over 60 bjørnar.

Tor Tarjeison Ausatd vart fødd i 1785 og døydde i 1879. Han levde heile livet sitt på garden Austad i Drangedal, og var ein av to store bjørnejegarar i Drangedal på den tida, men Tor var den som skaut flest bjørn. Allereie som tolvåring skaut han sin første bjørn. Denne bjørnen skaut han med hagle, og trudde ikkje han hadde drepe han før han tilfeldig fann han daud rett etter at han hadde skote etter han.

Han vart ofte henta inn for å ta livet av bjørn som herja i buskapen i bygdene i dalen, og hevda at han ikkje var redd når bjørnen luska rundt han, for det var kun skadeskoten bjørn som var farleg, meinte han. I tillegg til binner med unge, sjølvsagt.

Det gjekk mange forteljinger om Tor og bjørnene. Ein gong hadde han skadeskote ein bjørn som kom mot han på to bein. Bjørnen stoppa rett framfor han, og dei stod og stirra på kvarandre. Så gjekk bjørnen ned på alle fire og luska vekk. Då fekk Tor lada om og drap bjørnen. Ein annan gong jaga ein bjørn han opp på ein stor stein. Der sat han medan bjørnen gjekk rundt steinen til Tor hadde fått lada om og skaut bjørnen.

Tor hadde også ein bjørn heime, av alle ting. Han tok med seg ein bjørnunge ein gong, sansynlegvis etter å ha skote mora. Bjørnungen budde i ein jordkjellar på Austad heilt til han vart vaksen, men «då blei han så sinna, at dei måtte gjøre av med'n». Tor hadde tydelegvis blitt glad i denne bjørnen, for han fekk henta inn svogeren sin for å ta livet av han.

Tilsaman drap Tor Tarjeison Austad 65 bjørnar. Då han hadde drepe 60 fekk han premie. Ei sølvkanne som kosta 60 spesidalar. På lokket var det ein bjørnefigur. Geværet han skaut dei fleste bjørnane med var framleis på garden i 1924. Han hadde fila inn eit merke i geværet for kvar bjørn han skaut med det. På geværet var det 58 merker. I tillegg til bjørnane skaut han og mange ulvar, utan at det skal vere nokre historier om dette.

Også for ein gamal jeger tar det slutt. Bjørnejakta hadde sansynligvis allereie tatt slutt, men som åttiåring ville han skyte rev. Då la han ut åte og sat seg på ein stol i fjøset og venta. Heldigvis for Tor kom det ikkje rev, for han hadde lada geværet slik at det sansynlegvis hadde eksplodert om han hadde skote med det...

Dette var altså historia om ein av minne tipp-tippar. I dag er det rart at nokon får premie for å ta livet av kanskje det flottaste og mest majestetiske dyret i dei norske skogane, men verda har ikkje alltid sett ut som no. Eg trur ikkje vi skal måle ein gamal bjørnejeger etter våre mål for kva som er rett og gale når det kjem til rovdyrpolitikk. Han var ein mann av sin tid, og i sin tid var han «den gjævaste bjønneskyttaren» i bygda.

Kjelde:
Olav Sannes, Drangedal med Tørdal: ei bygdesoga, 1924. S. 92-94

«Derfor holder jeg materien hellig»

Biletet er henta frå Wikipedia Commons.

I dag er det minnedag for Johannes av Damaskus. Han er ein av dei store teologane i kyrkjehistoria, men ikkje av dei vi brukar mest i vår tradisjon. Dette er synd, for der vi har ein halvhjarta tendens til å ville strippe kyrkjene - og gudstenestene våre - for kunst og andre sanselege uttrykk, er det Johannes vert hugsa best for nettopp forsvaret hans av kyrkjekusten i form av ikona. Ellers skal han ha vore ein stor salmediktar, og i salmeboka vi tok i bruk forrige søndag, kan ein finne Johannes av Damaskus sine ord på nummer 181, rett nok i Grundvig si revisjon.

Eg vil minnast og heidre Johannes av Damaskus gjennom nokre ord han skreiv i sitt Annet forsvar for ikonene. Det han skriv her er skrive inn i ein diskusjon om ikonane sin plass i kyrkja, men det kan også lesast på ein meir generell måte. Samstundes er det ein tekst som passar perfekt inn i adventstida.

Lat oss lese følgjande som ei oppmoding til å ta vare på skaparverket. Til å glede oss over det skapte og bruke det med måtehald slik at vi ikkje øydelegg det som Johannes held heilag, og som vi burde halde heilag. Dette er rett og slett ei kristologisk grunngjeving av naturvern.

Jeg hedrer ikke materien, men skaperen av materien, som for min skyld ble materie, som tok bolig i materien og som gjennom materien ga meg frelse.  Og ordet ble menneske og tok bolig iblant oss. Det ble åpenbart at kjødet er materie, og at det er skapt. Derfor holder jeg materien hellig og nærmer meg den med ærefrykt og bøyer meg for den. Jeg holder den ikke hellig som en gud, men fordi den er fylt av Guds kraft og nåde. Var kanskje ikke korsets salige og lykkelige tre materie? Var ikke det ærverdige og hellige fjell, hodeskallestedet, materie? Var ikke den livbringende klippe, den hellige grav, kilden til vår oppstandelse, materie? Var ikke blekket og evangelistenes dyrehuder materie? Var ikke det livgivende bord, som skaffet oss livets brød, materie? Er ikke gullet og sølvet materie, dette som hellige kors, tavler og kar lages av? Er ikke min Herres legeme og blod materie?

Sitatet er henta frå  Johannes av Damaskus, Annet forsvar for ikonene (omsett av Christine Amadou) i Østkirken  i serien Verdens hellige skrifter. De Norske Bokklubbene 2002. Side 144-145

Klimakutt - Ein tragedie på 83 sekund.

Ikkje høyr på VG!

VG har i dag tatt på seg å sjå på økologisk mat, og slår opp over heile framsida at dei «Knuser mytene om sunn mat». Om noko vert knust, er det nok trua mi på VG, for ein slik dårleg sak er det lenge sidan eg har lese.

Overskriftene og uttrekka slår fast at økologisk jordbruk er verre for miljøet enn anna jordbruk, at dyr på økologiske gardar ikkje har det betre og at maten ikkje er sunnare. Ser ein på det dei faktisk skriv, er delvis desse overskriftane misvisande, delvis kan det vreke som om VG ikkje har forstått saka dei skriv om.

Forhåpentlegvis vil nokon med langt større kunnskap og slagkraft enn meg ta for seg dette oppslaget, men også eg føler for å seie mitt.

Vi byrjar med om maten er sunn eller ikkje. VG skriv at det ikkje er bevist at økologisk mat er sunnare enn anna mat. Dette får dei støtte i av direktøren for Helsedirektoratet, medan ein professor i samfunnsmedisin blir sagt å gje han støtte «et stykke på veien», sjølv om ho faktisk seier: «Jeg mener at økologisk dyrket mat kan gi bedre helse». VG fokuserer her først og fremst på vitaminar i maten,  eit fokus som er underleg, då det er bruk av sprøytemiddel som skil økologisk dyrking frå konvensjonell dyrking. Avisa skriv så at det ikkje har blitt funne overskridingar av grenseverdiane for restar av plantevernmiddel i norskprodusert mat dei siste åra. Det er sikkert riktig, men samstundes veit vi at desse grenseverdiane stadig vert pressa opp, og at Mattilsynet nyleg har foreslått å auke grenseverdien for eit stoff i importerte linser til 100 gonger det han er no. At norskprodusert mat ikkje overskrider grensene seier ikkje så mykje nyttig om grensene er for høge, eller om ein importerer mat med restar av plantevernmiddel.

Slike klede går ein med for å jobbe med det ein sprøytar på maten.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Dette peikar også VG på sjølv, då dei ser nærare på om maten er sunn. «Om du velger økologisk eller konvensjonell, avhenger mer om magefølelsen din sier det er greit å spise kornprodukter som inneholder rester av sprøytemidler eller ikke», seier ein forskar. Kva slike stoff gjer med oss på lang sikt veit vi lite om, heller ikkje korleis den såkalla «coctaileffekten» kan slå ut, altså kva som skjer når vi tilfører kroppen stadig nye stoffar som kan reagere med kvarandre. Dette er eit svært vanskeleg felt der ein ikkje har gode svar. Eit «føre var»-prinsipp er derfor ikkje dumt. Bruk av sprøytemiddel er også skadeleg for bønder og natur, noko som ikkje vert problematisert i artikkelen. Det ein sprøyter er i stor grad gift som ikkje berre drep ugras og «skadedyr», men også andre plante- og dyreslag. Sprøytemiddel er kan derfor vere eit trugsmål mot nærmiljøet rundt den dyrka marka.

Når det gjeld dyrevelferd seier VG at dyra i økologisk drift ikkje har det betre enn andre dyr. Til «støtte» for dette har dei ein frå det svenske veterinærforbundet som seier at dyra kan bevege seg meir, men at han meiner det trekk ned at eit ikkje kan gje forebyggande medisin, altså medisinere før dyra vert sjuke. Med det reknar eg med han meiner at ein ikkje gjev antibiotika som ein del av maten. Dette kan han sjølvsagt meine, men med tanke på den auka resistensen mot antibiotika ein opplever no, er det absolutt verdt å tenkje nøye gjennom om ein bør bruke så mykje antibiotika som ein gjer. Så seier vetrinæren at «økologiske griser og verpehøns har det bedre enn sine konvensjonelle artsfrender». Svært lite står med det att overskrifta som seier «ØKOLOGISKE DYR har det IKKE BEDRE enn andre dyr». Kun ein påstand om nytteverdien av førehandsmedisinering står att. Endå meir grell vert overskrifta når VG på neste side slår fast at økologiske kyr har meir utetid enn andre kyr, at økologiske høns har betre plass enn andre høns, i tillegg til uteareal og at økologiske slaktekyllingar har betre plass enn andre kyllingar i tillegg til krav om uteareal og lenger levetid/veksetid enn andre slaktekyllingar.  Er ikkje dette betre, VG?

Til slutt er det miljøet. Her har VG funne ein forskar som hevdar at ein må dyrke meir areal med økologisk landbruk, noko som skal gje større CO2-utslepp. Korleis dette skal henge saman er uklart for meg, då produksjon og transport av kunstgjødsel står for 40-60% av energibruken i vanleg jordbruk. Økologisk jordbruk brukar ikkje slike midlar, og brukar 30-50% mindre energi pr arealeining, om ein skal tru Bioforsk. Vidare hevdar han at det er umoralsk å produsere økologisk mat då «det i nær framtid vil bli en utfordring å produsere nok mat til verdens befolkning». Dette er skremselspropaganda. Vi produserer nok mat til 12 milliardar menneske i dag. Utfordringa vår er ikkje at vi har for lite mat, men at vi ikkje fordeler maten vi har rett. Forskning har også vist at matproduksjonen i Afrika kan auke om ein går over til økologisk landbruk.

Denne saka i VG bidreg til å spreie fordommar og gal informasjon, noko som kan vere skadeleg for både helsa vår på kort sikt og miljøet vårt på lang sikt. For god informasjon om økologisk landbruk og fordelane med dette, anbefalar eg denne kronikken på forskning.no. Ein kan sjølvsagt også lese ein litt meir generell bloggpost om økologisk landbruk frå meg, der eg argumenterer meir grunnleggande og grundig for saka.

Alle skal ha råd til økologisk mat!

Reklameplakat på dansk matbutikk.

Det skjer positive ting på den økologiske matfronten i Norge, sjølv om vi framleis er langt frå andre land når det kjem til utval av økologiske varer. For oss som forbrukarar er det fleire fordelar med den økologiske maten.

Økologisk mat er fri for ting som genmodifikasjonar, veksthormonar og andre stoffer vi ikkje anar kva gjer med oss og naturen rundt oss på lang sikt. Det er også svært lite stoffar tilsett denne maten, og økologisk kjøt har mykje strengare krav til medisinering av dyra enn anna kjøt. Dette gjer at det er mindre sjanse for at dyremedisin, som antibiotika, går over til menneske. Målingar har vist at ved overgang frå vanleg mat til økologisk mat stupar nivået av sprøytemiddel for plantar i urinen til forsøkspersonane. Kort sagt vert kroppen vår mindre eksponert for stoffar vi aldri var meint å få i oss om vi får tilgang på økologisk mat.

I tillegg er det og store og viktige miljømessige fordelar med økologisk mat. Produksjon og transport av kunstgjødsel står for 40-60% av energibruken i vanleg jordbruk. Økologisk jordbruk brukar ikkje slike midlar, og brukar 30-50% mindre energi pr arealeining. Ved økologisk drift vil ein unngå avrenning av gifter ein brukar for å drepe ugras og dyr. Desse giftene renn mellom anna ut i elvar og vatn, og kan gjere stor skade på naturen. Det biologiske mangfaldet av dyr, plantar og insekt er større på økologiske gardar enn andre, noko som sjølvsagt er bra. Klimagassutsleppa er mindre ved økologisk drift, og det ser og ut til at økologisk drift kan auke jorda si evne til å lagre karbon.

Dyra har det også betre med økologisk drift. Dei har større plass å bevege seg på, får mindre antibiotika og ikkje noko genmodifisert mat eller veksthormonar.

Også for dei som produserer maten er økologisk drift betre. Dei vert ikkje eksponert for giftstoff som i konvensjonell drift, då desse stoffa ikkje vert brukt i økologisk drift. 20 000 menneske døyr kvart år på grunn av uforsvarleg giftsprøyting, og det er påvist samanheng mellom slik sprøyting og skadar på born som veks opp på gardsbruk.[1]

Det er også truleg at økologisk jordbruk er bra for den generelle matvaresituasjonen i verda. I 2008 sa FN-konferansen om handel og utvikling at «organic agriculture can be more conducive to food security in Africa than most conventional production systems, and that it is more likely to be sustainable in the long -term»[2] Avisa The Independent skreiv om rapporten dette er henta frå at studiet «found that organic practices outperformed traditional methods and chemical-intensive conventional farming. It also found strong environmental benefits such as improved soil fertility, better retention of water and resistance to drought.»[3] Økologisk jordbruk kan altså få opp produksjonen og vere betre for matvaresikringa i verda.


Det er altså mange svært gode grunnar til at økologiske matvarer bør få ein mykje større plass i norske butikkar. Det skjer heldigvis ein del bra. Rema 1000 forsøkte seg med kraftige priskutt på økologisk mat i sine butikkar i Oslo for ei stund sidan og Coop køyrer no ein kampanje der dei har same pris på økologisk frukt og grønt som på anna frukt og grønt.

Dette er bra. Det er også flott at prisen på økologiske varer stadig vert billigare, med Rema 1000 og Kiwi som pådrivarane. Når prisnivået har gått ned har også salet gått opp. Prisen er viktig, når vi veit at ein svært liten del av forbrukarane ser det som viktig å prioritere økologiske varer. Det er jo riktig det forbruksforskaren seier til TV2: «Det er like moralsk å forvalte familiens penger på en fornuftig måte, som å sørge for bedre dyrevelferd og miljø». Derfor er det viktig at prisen på økologiske varer går kraftig ned. Det kan ikkje vere slik at kun dei med mest pengar skal ha råd til økologisk mat, med dei positive helseeffektane det kan ha, og det kan heller ikkje vere slik at miljøskadeleg landbruk skal ha fordelar når folk skal velgje varer i butikken. Der bør dei miljøvenlege varene vere klart billegast.

Det er ulike måtar ein kan gjere dette på. Ein kan kanskje subsidiere økologisk jordbruk kraftig eller legge på avgiftar på anna jordbruk for å få prisane opp og bøndene over på økologisk drift? Eller kanskje ein kan kombinere desse verkemidla? Eller ein kan finne andre verkemiddel. Uansett er dette noko styresmaktene bør ta tak i snarast. Det må lønne seg å velgje økologisk, både for produsent og forbrukar.

[1] Opplysningane er henta frå Bioforsk
[2] UNEP-UNCTAD. (2008). Organic Agriculture and Food Security in Africa, side iii
[3] The Independent, «Organic farming 'could feed Africa'», 22. oktober 2008

Den mest skadelege organismen i historia

Thomas Midgley Jr.
Biletet er henta frå engelsk Wikipedia.

I dag, på verdsmiljødagen, høver det å nemne mannen som miljøhistorikaren J.R. McNeil har sagt at hadde «more impact on the atmosphere than any other single organism in earth history»,[1] og då han sa dette var det ikkje positivt meint.

Mannen med denne tvilsame æra er den amerikanske ingeniøren og oppfinnaren Thomas Midgley Jr. Det var ikkje vond vilje som gjorde at det han gjorde fekk katastrofale følgjer for klimaet, men han hadde ei eiga evne til å finne opp ting som ikkje slo heldig ut, verken for han eller andre. Han hadde eit godt rykte medan han levde, men i ettertid kan ein kanskje tenke at det hadde vore best om han hadde vore hakket mindre kreativ, som Bill Bryson seier i A Short History of Nearly Everything: «Midgley was an engineer by training and the world would no doubt have been a safe place if he had stayed so. Instead, he developed an interest in the industrial applications of chemistry.»[2]

I 1921 fann han ut at om en blanda bly i bensinen gjekk bilmotorar mykje betre. Dette slo godt an. Ein var klar over at bly ikkje var det sunnaste for menneskekroppen, og kalla derfor ikkje det dei blanda i bensinen for «bly», men «ethyl», noko dei meinte hadde ein «sunnare» klang.

I 1924 vart Midgley sjuk av blyforgifting, men det hindra han ikkje i å standhaftig hevde at ethyl var ufarleg i ein demonstrasjon for pressa som hadde byrja å snuse i kva det var som gjorde at fabrikkarbeidarane som lagde dette stoffet hadde svært høge døds- og skadetal. For pressa helte han stoffet over hendene sine og pusta inn dampen frå det i eit heilt minutt og hevda at dette kunne han gjere utan skade kvar einaste dag. Det kunne han sjølvsagt ikkje. Bly i lufta har gjort store skader på menneske, dyr og natur sidan han gjorde sin katastrofale oppfinning

For prestasjonen med å forbetre bensinen fekk Midgley høg status mellom industrifolka, men han skulle sikte høgare, og samstundes gjere meir skade. På 1920-talet var kjøleskap livsfarlege, då gassen som var i dei var svært giftig. Midgley ville gjere noko med dette, og «[w]ith an instinct for the regrettable that was almost uncanny, he invented chlorofluorocarbons»,[3] eller KFK som vi seier på norsk. Den nye oppfinninga fekk raskt ei enorm utbreiing i kjøleskap, sprayboksar og mykje anna, noko som sjølvsagt var katastrofalt. På 1980-talet fann ein ut at desse gassane bryt ned ozonlaget i stor skala, og etter å ha gjort mykje skade vart dei forbode. Bill Bryson seier at desse gassane «may ultimately prove to be just about the worst invention of the twentieth century».[4] På grunn av den lange nedbrytingstida reknar McNeil med at dei vil bryte ned ozonlaget heilt fram til 2087, trass i at dei vart forbode på 1980-talet. Han reknar samstundes med at frå 1970 og til no har mellom 10 og 20 000 menneske døyd kvart år på grunn av den auka strålinga som har kome som fylgje av det tynne ozonlaget. Og det er berre menneske...[5]

Midgley var nok ein stor oppfinnar, trass alt. Han vart president i American Chemical Society, vann alle dei viktige kjemikarprisane i USA og han hadde over hundre patentar, mellom anna desse to som gjorde så stor skade.

Mange menneske har døydd som direkte og ikkje minst indirekte fylgje av desse to oppfinningane, men også Thomas Midgley døydde på grunn av ein av sine eigne oppfinningar. Han fekk polio og vart invalidisert, men som den gode oppfinnaren han var kom han opp med eit sinnrikt system for å kome seg opp av senga. Systemet bestod av motoriserte trinser og selar som løfta og snudde på han i senga. 2. november 1944 klarte han å kome feil inn i selane og vart kvelt.

[1] J.R. McNeil, Something New Under the Sun: An Environmental History of the Twentieth-Century World, side 111.
[2] Bill Bryson, A Short History of Nearly Everything, side 193
[3] Ibid, side 195
[4] Ibid, side 196
[5] Something New Under the Sun, side 114

Relikvier mot fyllesjuke og for auka potens?

Denne stakkaren fekk nasa si stole frå
naturhistorisk museum i Göteborg.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

St. Isidors minne tar igjen på seg ansvaret for å informere om dei underlege hendingane på den grøne øya.

I byrjinga på mars stakk nokon av med, av alle ting, hjarta til Lauretius O'Toole, Dublin sin skytshelgen, som låg i Christ Church Cathedral i Dublin. Lenge har ein ikkje høyrd noko nytt om denne sære saka, men no har det irske politiet kome med nyhende som gjer det heile endå rarare.

Irsk politi meldar at dei ser saka i samanheng med omsetjing av horn frå nashorn. Dei meiner at ein gjeng som sel pulverisert nashornhorn som medisin også kan stå bak dette, mest truleg som ei ny nisje.

Det er berre å vone at det er ei ny nisje mellom dei med for mykje pengar og for få skruplar, og at det ikkje er snakk om ein ny form for eksentrisk medisinering.

Pulverisert nashornhorn skal verte brukt som potensmiddel og mot fyllesjuke. Kanskje oppmalt helgenhjarta kan verke for betre moral?

Voneleg finn ein hjarta uskadd hjå ein samlar som burde ha lært ein ting eller to av den han har kjøpt hjarta til.

Uansett har ein no fått endå ein god grunn til å finne dei som står bak dette. Sal av kroppsdelar frå truga dyr som humbugmedisin er noko skikkeleg svineri som ein må ta knekken på. Om ein får gjeve denne handelen eit slag samstundes som ein finn att det sakna hjarta slår ein to store floger i den same smekken.

Ola Borten Moe totalt på villspor!

Vi treng Miljøpartiet Dei Grøne på Stortinget for å tale mot
oljemanien som rår der.

Ola Borten Moe har igjen kome med eit hårreisande utspel som viser at han ikkje på nokon som helst måte har forstått den klimakrisa vi i er midt inne i. Samstundes som vi veit at klimagassutsleppa må kraftig med i løpet av kort tid, seier han til Stavanger Aftenblad at han vil at oljeselskapa skal ha «fokus på økt oljeutvinning, og jeg skal gi noen svært tydelige signaler til industrien. Selskapene på norsk sokkel har et ansvar og en plikt til å beholde fokus på å hente ut så mye som mulig fra feltene, og å øke utvinningsgraden».

Det er så mykje å ta tak i i dette, at det er vanskeleg å vite kvar ein skal byrje. I staden vil eg heller vise til den eine resolusjonen vi vedtok på landsmøtet til Miljøpartiet Dei Grøne i helga.

Senk oljeutvinningstempoet! 
Regjeringen Stoltenberg vil om kort tid legge fram sin klimamelding. Vi er redd for at regjeringen vil fortsette å gi oljeindustrien alt den peker på og at klimagassutslippene dermed ikke reduseres. Miljøpartiet De Grønne vil jobbe for et samfunn der energiforsyningen er hundre prosent fornybar. Et viktig virkemiddel er energieffektivisering og reduksjon i forbruket av elektrisitet og petroleumsprodukter. Miljøpartiet De Grønne går ikke inn for tiltak som elektrifisering av sokkelen hvis det innebærer å fortsette dagens høye tempo på utvinning av olje og gass. Det er behovet for å redusere alvorlige klimaendringer som må avgjøre hvor mye av oljen og gassen på norsk sokkel som kan utvinnes og brukes. Den høye aktiviteten i norsk olje og gassektor utgjør også en alvorlig trussel mot landbasert industri. Det vanlige næringslivet kan i dag ikke konkurrere med oljesektorens høye lønninger for ingeniører og teknisk personell. Dette hinder også norsk industri i å komme i gang med nødvendig innovasjon og nyskapning for å snu om til lavutslipps energi og grønne arbeidsplasser. Regjeringens politikk vil gjøre det vanskelig å etablere et bærekraftig samfunn for kommende generasjoner. Miljøpartiet De Grønne arbeider for å komme inn på Stortinget i 2013. Vi vil bidra til å snu utviklingen, på samme måte som våre søsterpartier har klart, både i Sverige, Finland og Tyskland.

Borten Moe sitt utspel viser nok ein gong at den noverande regjeringa ikkje har nokre planar om å gjere noko for å møte dei klimautfordringane vi no møter. Det er eit stort behov for Miljøpartiet Dei Grøne si stemme på Stortinget. Heldigvis er ikkje dette ein urealistisk draum, men noko som med hardt arbeid kan skje. Motivasjonen for å jobbe hardt for å få grøne representantar inn på Stortinget i 2013 vert i alle fall ikkje mindre av slike utsegn som det Borten Moe kjem med.

Viser Borten Moe Senterpartiet slik dei verkeleg er?

Ola Borten Moe vert ofte kalla for Senterpartiet sin kronprins, og om det han har vist den siste veka er representativt for den politikken han meiner partiet skal føre - noko ein vel eigentleg bør tru - er det all grunn til å vere skeptisk til Senterpartiet framover.

Oljeplatform i Nordsjøen.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Det første varselet denne veka var då ein oppdaga store nye oljefelt på norsk sokkel. Borten Moe jubla då og sa at «oljeeventyret» såvidt har starta. Han sa at dette vil snu trenden med synkande norsk oljeproduksjon. Med dei klimaendringane ein ser no burde ikkje reaksjonen til eit medlem av ei regjering som hevdar å vere klimavenleg vere å ville auke produksjonen av det største klimaproblemet vi har i dag. Ola Borten Moe er ikkje berre oljeminister. Han er også energiminister, og burde heller sørgje for å gjere Norge i stand til å takle ei framtid utan olje. Den framtida kjem, det einaste nye funn av olje kan gjere er å utsettje dette.

Miljøvernministeren forsøkte å gjere oljefunnet til ei gladsak for oss som ikkje vil ha oljeborring utanfor Lofoten og Vesterålen. Han peika på at dette vil gjere desse funna mindre naudsynte, men heller ikkje dette er noko Borten Moe verkar særleg open for. Han har tidlegare sagt at det er uaktuelt å verne desse områda, og hevda at framtida ligg i «å bore og hente opp mer hydrokarboner». 

Eg er svært ueinig i denne påstanden frå Borten Moe. Framtida ligg i å legge fossile energikjelder bak oss og utvikle fornybare energikjelder til å fylle behova våre. Dette bør også energiministeren vår sjå. Det er all grunn til å vere einig i det Miljøpartiet Dei Grøne seier i sin kommentar til saka: «De Grønne er bekymret for den manglende viljen i den rødgrønne regjeringen til å satse på andre hester enn fossilutvinning. Partiet er redd Norge kommer til å bli akterutseilt i den teknologiske omveltningen som pågår i ledende miljøer i de fleste avanserte industriland og fremvoksende økonomier.»

Bilete frå finsk revefarm.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

I dag kom Borten Moe med det som nok anten er ein lekasje frå, eller eit slags forhandlingsutspel for, landbruksmeldinga som skal kome i haust. Der seier han at pelsdyrnæringa ikkje skal avviklast, trass i at både SV og AP har vedteke at dei vil dette.

Pelsdyrnæringa har gang på gang vist at dei ikkje er i stand til å halde dyra sine på ein måte som er forsvarleg. Og uansett om dei nokon gong skulle klare dette, kjem ein ikkje vekk frå at å halde dyr i fangenskap for så å ta livet av dei utelukkande på grunn av estetikk ikkje er etisk forsvarleg. Dyr har også ein eigenverdi og kan ikkje skaltast med som ein vil. Å drepe dei kun fordi ein vil sjå fin ut er ikkje forsvarleg. Ein kan forsvare å drepe dyr til mat; då tener dyra eit mål som rettferdiggjer dette, nemleg å halde liv i eit anna dyr (i vårt tilfelle: mennesket). Dette er ein naturleg del av livet. Å kle seg i pelsen er ikkje verken naturleg eller naudsynt i vårt samfunn.

Det er inga gode argument for å halde fram med pelsdyrhald. Det er ein industri som systematisk set profitt før etikk, og dermed noko ein snarast bør forby.


Ingen av desse sakene er overraskande. At Senterpartiet er for pelsdyrhald er ikkje nytt, heller ikkje at Borten Moe vil køyre ein svært offensiv borepolitikk. Det er derimot ikkje så ofte ein får to døme på ei veke på korleis ein systematisk set mennesket utanfor naturen vi er ein del av og gjennom dette kjem til feil konklusjonar. Pelsdyrhald får ikkje globale konsekvensar slik oljeutvinninga får, men mønsteret er det same. Ein tar ikkje ansvaret vi menneske har for naturen på alvor. Det er ein alvorleg feil.

Om dette verkeleg er den kursen Senterpartiet vil gå etter i åra som kjem, er det trist. Samstundes er det mange folk i Senterpartiet med stort hjarta for både dyrevelferd og klimaet. Det er burde vere mogeleg for alle desse å styre partiet på rett kjøl.

Resirkulering er viktig!

Sjølv utan å kunne fransk er moralen enkel: Resirkulering er viktig og bør heiast fram!

Høvding Seattles tale

Høvding Seattle.
Biletet er henta frå Commons.

Evangelical Lutheran Church in America markerar i dag ein av dei gamle indianarhøvdingane. Høvding Seattle var høvding for Duwamish-stamma på 1800-talet. Ein kan lure på kvifor han har hamna i denne kalenderen til ELCA for trass i at han skal ha vorte døypt, er det ikkje mykje kristen teologi i denne talen han skal ha halde. Talen gjev eit spanade blikk på korleis indianarane såg på den kristne trua og kanskje gjev den oss også nokre tankar om verdien av verda rundt oss. Vi kan nok ikkje vere einig i alt han seier, men kanskje vi kan verte inspirerte til å tenkje høgare tankar om naturen.

Talen skal han ha halde i 1854, og er her attgjeve slik Seattle Sunday Star har publisert han. Teksten er henta frå Wikisource.

"Yonder sky has wept tears of compassion on our fathers for centuries untold, and which, to us, looks eternal, may change. Today it is fair, tomorrow it may be overcast with clouds. My words are like the stars that never set. What Seattle says, the great chief, Washington [1], can rely upon, with as much certainty as our pale-face brothers can rely upon the return of the seasons. The son of the white chief says his father sends us greetings of friendship and good will. This is kind, for we know he has little need of our friendship in return, because his people are many. They are like the grass that covers the vast prairies, while my people are few, and resemble the scattering trees of a storm-swept plain. The great, and I presume also good, white chief sends us word that he wants to buy our lands but is willing to allow us to reserve enough to live on comfortably. This indeed appears generous, for the red man no longer has rights that he need respect, and the offer may be wise, also, for we are no longer in need of a great country.

"There was a time when our people covered the whole land, as the waves of a wind-ruffled sea cover its shell-paved floor. But that time has long since passed away with the greatness of tribes now almost forgotten. I will not mourn over our untimely decay, nor reproach my pale-face brothers for hastening it, for we, too, may have been somewhat to blame.

"When our young men grow angry at some real or imaginary wrong, and disfigure their faces with black paint, their hearts, also, are disfigured and turn black, and then their cruelty is relentless and knows no bounds, and our old men are not able to restrain them. But let us hope that hostilities between the red-man and his pale-face brothers may never return. We would have everything to lose and nothing to gain. True it is, that revenge, with our young braves, is considered gain, even at the cost of their own lives, but old men who stay at home in times of war, and old women, who have sons to lose, know better.

"Our great father Washington, for I presume he is now our father as well as yours, since George has moved his boundaries to the north; our great and good father, I say, sends us word by his son, who, no doubt, is a great chief among his people, that if we do as he desires, he will protect us. His brave armies will be to us a bristling wall of strength, and his great ships of war will fill our harbors so that our ancient enemies far to the northward, the Simsiams and Hydas, will no longer frighten our women and old men. Then will he be our father and we will be his children.

"But can this ever be? Your God loves your people and hates mine; he folds his strong arms lovingly around the white man and leads him as a father leads his infant son, but he has forsaken his red children; he makes your people wax strong every day, and soon they will fill all the land; while my people are ebbing away like a fast-receding tide, that will never flow again. The white man's God cannot love his red children or he would protect them. They seem to be orphans and can look nowhere for help. How then can we become brothers? How can your father become our father and bring us prosperity and awaken in us dreams of returning greatness? Your God seems to us to be partial. He came to the white man. We never saw Him; never even heard His voice. He gave the white man laws, but He had no word for His red children whose teeming millions filled this vast continent as the stars fill the firmament. No, we are two distinct races and must ever remain so. There is little in common between us.

"The ashes of our ancestors are sacred and their final resting place is hallowed ground, while you wander away from the tombs of your fathers seemingly without regret. Your religion was written on tablets of stone by the iron finger of an angry God, lest you might forget it. The red man could never remember nor comprehend it. Our religion is the traditions of our ancestors, the dreams of our old men, given them by the great Spirit, and the visions of our sachems, and is written in the hearts of our people. Your dead cease to love you and the homes of their nativity as soon as they pass the portals of the tomb. They wander far off beyond the stars, are soon forgotten, and never return. Our dead never forget the beautiful world that gave them being. They still love its winding rivers, its great mountains and its sequestered vales, and they ever yearn in tenderest affection over the lonely hearted living and often return to visit and comfort them. Day and night cannot dwell together. The red man has ever fled the approach of the white man, as the changing mists on the mountain side flee before the blazing morning sun. However, your proposition seems a just one, and I think that my folks will accept it and will retire to the reservation you offer them, and we will dwell apart in peace, for the words of the great white chief seem to be the voice of nature speaking to my people out of the thick darkness that is fast gathering around them like a dense fog floating inward from a midnight sea.

"It matters but little where we pass the remainder of our days. They are not many. The Indian's night promises to be dark. No bright star hovers about the horizon. Sad-voiced winds moan in the distance. Some grim Nemesis of our race is on the red man's trail, and wherever he goes he will still hear the sure approaching footsteps of the fell destroyer and prepare to meet his doom, as does the wounded doe that hears the approaching footsteps of the hunter.

"A few more moons, a few more winters, and not one of all the mighty hosts that once filled this broad land or that now roam in fragmentary bands through these vast solitudes will remain to weep over the tombs of a people once as powerful and as hopeful as your own. But why should we repine? Why should I murmur at the fate of my people? Tribes are made up of individuals and are no better than they. Men come and go like the waves of the sea. A tear, a tamanamus, a dirge, and they are gone from our longing eyes forever. Even the white man, whose God walked and talked with him, as friend to friend, is not exempt from the common destiny. We may be brothers, after all. We shall see.

"We will ponder your proposition, and when we have decided we will tell you. But should we accept it, I here and now make this the first condition: That we will not be denied the privilege, without molestation, of visiting at will the graves of our ancestors and friends. Every part of this country is sacred to my people. Every hill-side, every valley, every plain and grove has been hallowed by some fond memory or some sad experience of my tribe. Even the rocks that seem to lie dumb as they swelter in the sun along the silent seashore in solemn grandeur thrill with memories of past events connected with the fate of my people, and the very dust under your feet responds more lovingly to our footsteps than to yours, because it is the ashes of our ancestors, and our bare feet are conscious of the sympathetic touch, for the soil is rich with the life of our kindred. The noble braves, and fond mothers, and glad-hearted maidens, and the little children who lived and rejoiced here, and whose very names are now forgotten, still love these solitudes, and their deep fastnesses at eventide grow shadowy with the presence of dusky spirits. And when the last red man shall have perished from the earth and his memory among white men shall have become a myth, these shores shall swarm with the invisible dead of my tribe, and when your children's children shall think themselves alone in the field, the store, the shop, upon the highway or in the silence of the woods they will not be alone. In all the earth there is no place dedicated to solitude. At night, when the streets of your cities and villages shall be silent and you think them deserted, they will throng with the returning hosts that once filled and still love this beautiful land. The white man will never be alone. Let him be just and deal kindly with my people, for the dead are not altogether powerless."

Dagen i dag bør verte ny fridag

Logoen til
Miljøverndagen 2011.

I dag er det den internasjonale miljøverndagen. Dette er ein dag som vart stifta av SN i 1972 for å få auka merksemd på miljøsaker. Vårt Land hadde i papirutgåva i går ei sak om at Tom Sverre Tomren, førstekandidat for Miljøpartiet Dei Grøne i Hordaland, tek til ordet for å gjere 5. juni til offentleg fridag på linje med 1. mai.

Dette meiner eg er eit godt forslag. 1. mai har sin misjon som ein dag der ein har markert arbeidarklassa sin kamp mot kapitalmakta. 5. juni kan verte ein dag der ein markerer miljøet sin kamp mot kapitalmakta. Der arbeidarkamp var den store og viktige kampen i dei to førre hundreåra er no miljøkampen den soleklart viktigaste kampen vi kjempar. Tapar vi denne er det ikkje sikkert dei andre kampane våre vil stå att som særleg viktige...

Samstundes som Vårt Land skreiv om dette, hadde dei også ei lita sak om korleis haldningane våre til miljøvern påverkar dagleglivet vårt. Det viser seg at dei med positive haldningar til miljøvern er flinke til å sortere avfall og liknande, men når det kjem til transport er ein ikkje like flink, sjølv om det faktisk er transporten vår som er det som gjev utslag.

Eg trur det er ein enkel grunn til dette. Slik ein har styrt landet vårt er ikkje det å reise kollektivt eit reelt alternativ til å køyre sjølv for svært mange, særleg i distrikta. Og medan ein har bygd ut flyplassane har ein late jernbanenettet råtne på rot, noko som gjer at det å ta toget mellom Oslo og Bergen kan vere ein langdryg og ukomfortabel affære, som i tillegg ofte er dyrare enn å fly.

Eg meiner at før ein brukar meir pengar på å bygge ut flyplassane i Norge må ein sørgje for at ein får eit moderne jernbanenett der det går lyntog mellom alle dei største byane våre. Gjer ein dette vil ein nok sjå at ein ikkje treng bygge ut flyplassane. Vert tog eit reelt alternativ til fly for den jamne reisande vil nok dei fleste velgje å reise raskt og komfortabelt frå sentrum til sentrum.

Miljøpartiet Dei Grøne stiller til val i alle fylker i haust. I tillegg stiller vi i mange kommunar. Sjølv står eg på lista til Miljøpartiet Dei Grøne Lindås, og er faktisk også listefyll på fylkeslista, den lista Tom Sverre Tomren toppar. Sjå etter lista frå Miljøpratiet Dei Grøne når du skal stemme i haust!

Lytt til Vandana Shiva

På Wikipedia kom eg plutseleg over noko. Det stod at dagen i morgon, 29. desember var FN sin dag for biologisk mangfald. Dette viste seg å vere feil, for denne dagen var 22. mai, men det fekk meg inn på tanken om ein kort videosnutt eg såg med Vandana Shiva for ei stund sidan.

Vandana Shiva er ei av dei store heltinnene i verda. Ho jobbar for å sikre det biologiske mangfaldet i verda, slik at ikkje dei store, multinasjonale kornselskapa skal få monopol med sine genmanipulerte kornslag som krev særskilde typar med gjødsel og gift, også dette hendig nok produsert av dei same selskapa. Desse selskapa har gjort kjempeskade mellom anna i India, der Shiva kjem frå, gjennom å presse fram monopol på sine frøsortar. Dette har ført tusenvis av allereie fattige bønder ut i endå djupar fattigdom, og det har gått ei bølgje av sjølvmord over den indiske landsbygda på grunn av dette. Fattige bønder såg til slutt inga annan utveg...

Shiva kjempar mot dette. Ho kjempar for ei rettvis verd med naturlege plantesortar. Ho er ei dame det er verdt å høyre på!



Ein bonuslærdom frå dette er at Wikipedia er så bra at sjølv når det som står der er feil, er det lærerikt og kan få oss på gode tankar.

Kyrkjeleg klimakamp

Vårt Land skriv at Folkekirken får kritikk for å ringje med kyrkjeklokkene som ein markering av at ein må gjere drastiske tiltak for å avvergje klimakatastrofe. Mellom anna seier Hans Engell frå Det Konservative Folkeparti at dette er "en åpenbar tapersak for biskopene og for den danske folkekirke" og at "det virker som deler av folkekirken bevisst søker konfrontasjon i en sak som ikke er særlig viktig", seier han før han konkluderer med at "Dette stiller kirken i et betydelig dårlig lys". Liknande haldningar vert fronta av fleire personar i artikkelen.

Ein kan undre seg over kva denne Hans Engell vil sjå på som ein viktig sak når klimakrisa ikkje er ein viktig sak....

Helle Ib i Berlingske Tidene tar det vidare og seier "Det kan godt hende prester og biskoper tenker at det er et allmennmenneskelig ærend å redde klodens tilstand, men dette handler til de grader om storpolitikk: om fordeling av verdens goder mellom rike og fattige land, om hvor mye vi skal investere i å få et renere miljø". Ho hevdar at ein "sier indirekte at de som ikke støtter klokkeringing ved klimatoppmøtet, ikke er gode mennesker. Hvis det å gjøre det gode og nestekjærlige får et bestemt uttrykk med politiske undertoner, mister kirken sitt skjær av partipolitisk nøytralitet."

Ib meiner altså at sidan klimaspørsmålet er storpolitikk bør kyrkja halde stilt om kva den meiner, og det verkar som om det er ein underliggjande premiss i hennar tanke at kyrkja skal vere nøytral.

Her er eg hjarteskjærande ueinig. Ei kyrkje som er nøytral i politiske spørsmål, er ei tannlaus kyrkje som ikkje oppfyller si misjon om å spreie evangeliet. Ib seier "partipolitisk nøytralitet", noko som kan vere eit mål, men klimasaken er ikkje partipolitikk, men storpolitikk som ho heilt riktig påpeiker. I storpolitikk som dette er kyrkja pålagt av Jesus å seie sitt. Evangeliet har politiske implikasjonar som vi som kyrkje må ta på alvor. Likeverd for alle menneske er ein kjerneverdi i kristendomen. Gud skapte oss alle med like stort verd, og vi som kristne er kalla til å forsvare dette menneskeverdet. Kyrkja må rope ut om det som trugar menneskeverdet. Klimakrisa er ein slik sak. Klimaendringane går i liten grad ut over oss i den rike delen av verda. Dei det rammar hardast no er dei som bur på øyene i Stillehavet, dei som vert ramma av tørke eller flaum som resultat av tempraturendringa osb. Desse må vi som kyrkje rope høgt om. Vi må lyfte dei fram og seie at for deira skuld må vi gjere det vi kan for å snu klimaendringane.

Kyrkja vel ikkje denne saken for å provosere og kyrkja går heller ikkje utanfor sine rammer. Kyrkja er i sitt vesen politisk og ikkje nøytral. Fordeling av goder mellom rike og fattige og korleis vi skal klare å redde klimaet er og skal vere kyrkja sin kamp, slik det også må vere alle gode krefter i samfunnet sin kamp. At danske politikarar meiner det er uviktig og ein dårleg sak får so vere.

Sjølv skal eg ha gudsteneste på søndag der vi skal be for klimaet og ringe tolv slag med kyrkjeklokkene for å minne oss på at vi er i tolvte time om vi skal redde jorda. Kva anna kan ein som kyrkje gjere når Jesus i preiketeksten på søndag gjer desse orda frå Jesaja til sine eigne?

Herrens Ande er over meg,
for han har salva meg
til å forkynna
ein gledebodskap for fattige.
Han har sendt meg for å ropa ut
at fangar skal få fridom,
og at blinde skal få sjå,
for å løysa dei trælka or tvang
og ropa ut eit nådeår
frå Herren.