Edward Drax Free - ikkje kyrkja sin beste tenar

På St. Isidors minne tar vi ofte for os helgenar, men det er jo eit faktum at kyrkja også rommar folk som er eit godt stykke frå ein kanoniseringsprosess. I dag skal vi sjå på ein av dei. Vi skal bli kjent med Edward Drax Free.

Edward Drax Free byrja så bra med å studere på stolte St. John's College i Oxford. Ikkje berre studerte han der, men han tok ein doktorgrad og underviste og hadde ei leiarstilling der. I 1808 fekk han ei prestestilling i Sutton i England, noko som vart møtt med glede i Oxford der han hadde blitt upopulær på grunn av ufin oppførsel og valdsbruk mot andre i staben.

Som prest var Free ein katastrofe. Først gjorde han nærast kyrkja og gravplassen om til ein gard. 

It was common to see cattle running loose and pigs rooting up the graves. Cows mingled with the mourners at my fathers funeral. He kept sheep in the church pouch, which was often strewn with straw and dung. 

For å spe på inntekta tok han blyet av kyrkjetaket og selde det. Ved eit høve skal han ha krevd pengar på førehand for å begrave det døde barnet til ei fattig enke. Til slutt gjekk han med på å få betalinga på etterskot, men då gravferda var ferdig fulgte han etter enka heim og nekta å gå før han fekk betalt.

For å gjere det komplett, var han ofte full og ufyseleg og gjorde fire av hushjelpene sine gravide.

However, it was not his debauchery, his assaults on church wardens with a horsewhip or his unhygienic farming techniques that caused his downfall.

Det gjekk ikkje skikkeleg på trynet for Free før han av ein eller annan grunn bestemte seg for å ta eit oppgjer med, og så gå til sak mot, den største jordeigaren i soknet, Sir Montagu. Han trakk Montagu for retten fordi han ikkje skulle ha møtt på gudstenestene til Free. Dette var teknisk sett påbode, då ein hadde ei lov som var meint å tvinge katolikkar til å gå til gudsteneste i den anglikanske kyrkja. Det heile gjekk sjølvsagt ikkje bra for Free. Det eine vitnet han kunne stable på beina til støtte for saka si, vart avslørt som elskerinna hans, og vitnemålet hennar stod dermed ikkje så sterkt. Sir Montagu kunne så forklare at grunnen til at han ikkje gjekk til kyrkje var at Free stort sett ikkje hadde gudstenester, og om han hadde det, bestod preika av at han skjelte ut Sir Montagu.

Free tapte sjølvsagt saka, men Sir Montagu døydde rett etterpå. Då vart ting endå verre for Free. Onkelen til Montagu, ein annan Sir Montagu, trakk Free for retten for å få oppreising på vegne av nevøen. Det heile endte med at Free vart frådømt jobben og måtte betale alle kostnadane knytta til saka.

Free godtok ikkje dette, og barrikaderte seg i prestegarden med ei hagle. Domprosten kom inn for å megle, utan anna resultat enn at Free skaut mot han. Ein bestemte seg derfor for å beleire Free. Etter ti dagar kom Free ut, berre for å oppdage at han var uønska alle plassar han kom.

I 1843 døydde Free då han vart treft av eit hjul som datt av ei vogn. Nokon minnedag i kyrkja er nok ikkje på tale.

Kjelde
William Donaldson, Brewer's Rogues, Villains and Eccentrics. An A-Z of Rougish Britons Through the Ages, 2002. Side 274-275.

Fond du Lac-sirkuset

I dag feirer den episkopale kyrkja i USA minnedagen for Charles Chapman Grafton som var biskop i Fond du Lac i Wisconsin for rett over hundre år sidan. Eg har aldri høyrt om mannen før eg las om han i dag, men han verkar for meg som ein flink biskop. Eg hadde heller aldri høyrt om debatten som oppstod rundt han, Fond du Lac-sirkuset, eller «Fond du Lac Circus» som dei kallar det i USA. Eit sirkus som viser at det ikkje berre er her i landet vi ser ulikt på både liturgiske klede og kyrkjelege samarbeidspartnarar...

Saka er som følgjer: I 1900 vigsla Grafton ein R.H. Weller til sin kodajutor, eller hjelpebiskop. Til å vere med på dette hadde han bedt inn den russisk-ortodokse biskopen i Alaska med sitt følgje og ein biskop frå den gamalkatolske Polish National Catholic Church (som vel Den nordisk katolske kyrkja ligg under). Allereie her kan vi nok gå ut i frå at det skurra hos dei lågkyrkjelege i den episkopale kyrkja.

Seremonien vart utført «with a fullness of ceremonial that was unprecedented in the Episcopal Church. All officiating bishops wore copes and miters. Chrism was used in the consecration, and the newly ordained bishop was given an episcopal ring and a pastoral staff.» Eigentleg skulle også den ortodokse og polsk-katolske biskopen delta i gudstenesta, men slik vart det ikkje. Under gudstenesta var dei kun tilstades.

Etter gudstenesta vart det så tatt eit bilete av alle biskopane som var der. Om ikkje det andre som skjedde hadde skapt bråk, gjorde i alle fall dette biletet det. For første gong vart her episkopale biskopar tatt bilete av med bispekåpe og mitra. Dette var mykje å bere for dei lågkyrkjelege som ikkje hadde noko til overs for slike «katolske» klede. I tillegg var det episkopale, gamalkatolske og ortodokse geistlege samla i ein flokk, noko som heller ikkje var populært mellom dei som meinte at dei episkopale heller burde stå saman med andre protestantiske kyrkjer. Episcopal Library slår fast at «Considerable uproar resulted in some parts of the Episcopal Church when a picture of the assembled bishops was published in The Living Church». Biletet, som er det ein ser under, fekk namnet «Fond du Lac Circus».

Slik kom altså stasleg bispeskrud dundrande inn i den episkopale kyrkja. Dei av oss som har sett oss litt rundt på den fabelaktige bloggen Bad Vestments kan kanskje av og til vere på nippet til å meine at det hadde vore betre om akkurat denne kyrkja ikkje hadde oppdaga bispekåper....

«Meir enn overraskande» med kristne i MDG?

Det følgjande er sendt som lesarbrev til BT, men det ser ikkje ut som BT finn plass til det i valkampinnspurten. Derfor legg eg det ut her. 

Torill Selsvold Nyborg frå KrF går i BT 21. august kraftig til angrep på slike som oss: Prestar som er med i MDG. Ho finn det «meir enn overraskande» at vi, og andre kristne, er med i eit parti som «sterkt devaluerer dei kristne verdiane landet vårt byggjer på». Måten vi visstnok gjer dette på er ved å forfekte ein livssynsnøytral skule og ved at partiprogrammet vårt ikkje nemner orda «kristen» eller «kristendom».

At vi er med på nokon devaluering av kristendomen, er sjølvsagt det reinaste sprøyt. Vi kan ikkje snakke for andre enn oss sjølve, men i MDG sitt partiprogram finn vi eit menneskesyn og ein samfunnsanalyse som ligg nær opp til det vi sjølve står for. Meiningane våre er resultat av impulsar frå ulikt hald, men kristen tru er for oss den viktigaste av desse. At spesifikke ord ikkje er nemnt i programmet, seier ingenting om innhaldet i programmet. I MDG finn kristne, muslimar, nyandelege, nyateistar og andre saman, og det kan vi gjere nettopp fordi vi ikkje er eit religiøst parti. MDG er eit parti for oss som ynskjer å byggje eit samfunn basert på grøne grunnprinsipp som solidaritet både med denne og dei komande generasjonane, ikkje-vald, økologisk berekraft og likeverd. Verdiar som ikkje er spesifikt kristne, men gode grunnverdiar vi kan einast om på tvers av livssyn.

Å forkynne og sikre kristendomen sin plass i samfunnet er kyrkja si oppgåve, og både vi og dei andre prestane i MDG gjer alt vi kan for å fremje det vi trur på. Men kyrkja kan ikkje ha nokon form for særstilling i politikken eit multireligiøst samfunn byggjer på. Denne politikken skal ikkje gje éin religion eller eitt trussamfunn særrettar. Den skal vere allmenn og lik for alle, noko som mellom anna vil seie at skulen må vere livssynsnøytral. KrF ser dessverre ikkje ut til å skjøne dette, og vil til dømes ta ein krampeaktig omkamp om RLE-faget. For å vere klokkeklare på kva vi meiner: Trusopplæring er kyrkja si oppgåve, og skulen skal vere ein livssynsnøytral arena for elevar av alle livssyn.

Nyborg avsluttar med nærmast å hevde at det er ein kristenplikt å stemme KrF. Det er det ikkje. Det er like lite ein kristenplikt å stemme KrF som det er ein kristenplikt å stemme MDG eller noko anna parti som stiller liste i valet. Alle må ta eit sjølvstendig val, og desse vala bør ein ha nok respekt for til å avstå frå slike utspel som det Nyborg her kom med.

Steinar Sneås Skauge og Marianne Støylen Skauge. Prestar og MDG-medlemer.

«I en sofa fra IKEA...»

Sjå for deg at du høyrer dette på radioen medan du er ute og køyrer bil.

Det er snart val til nasjonalforsamlinga i eit lite land kjent for store rikdomar som er plasserte i uoversiktelige fond utanfor landet. Slik det er med denne typen val har det blitt gjort førebuingar i form av manntal, valkort og liknande og dei som ikkje kan stemme på valdagen får høve til å gjere dette i vekene før den store dagen.

Når dagen kjem skal velgjarane gå til ulike stemmelokale. Dette er vanlegvis på skular, bibliotek og andre offentlege bygg. Men eitt stemmelokale skiljer seg ut. I ein av dei største byane i dette landet kan folk stemme i eit butikklokale. Og ikkje i kva som helst butikklokale, men i det lokale utsalet til ein internasjonal butikkjede som kjem frå det litt større nabolandet til dette landet. Om denne butikkjeden kan Wikpedia seie at den er «owned and operated by a complicated array of not-for-profit and for-profit corporations».

Kva ville du tenkt om du sat i bilen og høyrde dette? Eg sat i bilen i dag og høyrde akkurat dette.

I Bergen er IKEA i Åsane eitt av stemmelokala.

Eg kan ikkje anna enn å undre meg på kva vi hadde sagt om det lille landet som skulle få seg ny nasjonalforsamling var eit anna land enn Norge...

Ferdaminni fraa Sumaren 2013: Spedalske ruinar

EG HAR BLITT GJORT MERKSAM PÅ AT DEI HUSA DET ER BILETE AV I DENNE ARTIKKELEN IKKJE ER DEI HUSA EG VAR PÅ JAKT ETTER. ARTIKKELEN ER ALTSÅ FEIL!

Dei siste ferdaminnene i denne omgang går ikkje så langt. Dei held seg faktisk i Lindås, men er likevel relativt eksotiske, for det er ein vaskeekte leprasafari. Vi skal til det som skal vere ruinane etter husa til ein av dei siste spedalske i Norge.

Så lenge eg kan hugse har eg høyrt forteljinga om korleis ein av dei siste spedalske i Norge budde på Skausneia. Ein dag eg var oppe på fjellet ein tur, var det på tide å ta ein kikk på denne plassen. Min kjentmann presiserte at det var ikkje lange biten å gå når vi først var i området, så vi la i veg for litt lokalhistorie på nært hald.

Ruinane er ein eller annan plass inne i det blå området, trur eg. På bakken var det heile overgrodd...

Kjentmannen hadde i prinsippet rett i at når ein er på Fjellsbø er det ikkje så langt til ruinane etter husa, men det er ikkje ein tur ein bør ta om ein har med seg barnevogn, for å seie det slik.... Heller ikkje om ein er redd for flått. Som mesteparten av utmarka her i området er det overgrodd og vanskeleg å gå, men vi fann til slutt fram.

Inne i mellom buskane fann vi først murane etter to små hus. Her skal Harald Fjeldsbø, ein av dei siste spedalske i Norge ha budd. Han vart innlagt på Pleiestiftelsen for spedalske i Bergen i januar 1912, og døydde der i 1957. NRK har faktisk eit intervju dei gjorde med han berre nokre veker før han døydde, der han fortel om livet som spedalsk i Norge i forrige hundreår. (NRK påstår i artikkelen at mannen er frå Masfjorden, men så vidt eg hugsar, sa han sjølv aldri «Masfjorden», og eg har frå relativt påliteleg hald at mannen vi høyrer er Harald Fjeldsbø. Dette passar også med det han seier om når han kom inn, jfr. stiftinga sine journalar.) 

Det låg altså to små hus mellom nokre buskar, og eit lite stykke frå desse to låg det eitt hus til. Og når eg seier «hus» meiner eg sjølvsagt restane etter hus. Kva dei ulike husa var til, veit eg ikkje, men det skal altså vere desse husa som var heimen til den spedalske før han måtte flytte.

Hus ein og to 

Hus ein og to litt nærare

Hus tre i forgrunnen og ein og to i bakgrunnen

Eg reknar med at det stemmer at det er desse husa som var heimen til ein av dei siste spedalske i Norge. I såfall hadde det ikkje skada med litt opprydding og kanskje ein plakett eller noko...

Ferdaminni fraa Sumaren 2013: Kvekergravplassar i Stavanger

I løpet av sommaren fekk eg nokre timar å slå i hel i Stavanger. Dette er ein by eg har budd i i rundt sju år, så mykje av det som er å sjå der, har eg nok sett. Mykje, men ikkje alt.

For ikkje så lenge sidan kom eg over historia om at det var ein kvekergravplass i Stavanger, noko som skal vere eineståande for europeiske byar. Denne fekk eg sjølvsagt lyst til å sjå, så då det var tid til overs i Stavanger, fekk eg med meg heile mitt hus på gravplass-safari.

Ingen skal påstå at eg hadde gjort mykje research før denne safarien, men eg hadde fått med meg at gravplassen skulle ligge på Storhaug, og i hovudet mitt hadde dette blitt til at det var ein del av gravplassen til Frue kirke. Turen gjekk altså dit. Vel framme der byrja leitinga. Stemninga i barnevogna utvikla seg negativt, og leitinga gjekk dårleg. Naturleg nok, fann vi ut, for gravplassen låg sjølvsagt ikkje i samband med den offentlege gravplassen. Då kvekarane organiserte seg i Stavanger i 1818, ville dei ikkje ha noko med Statskyrkja å gjere, heller ikkje med gravskikkane. Det vart derfor eit behov for eigne gravplassar for kvekarar på stader der det veks fram kvekerkyrkjelydar.

Barnevogna vart bestukke med is, og litt skumlesing på Lokalhistoriewiki gjorde det klart at gravplassen låg i Muségata. Greit nok. Frå Frue kirke til Muségata er det ikkje så langt, og det er fint å gå tur der. Det er rett nok på Våland og ikkje Storhaug, men eg slo meg til ro med at eg hadde hugsa feil når det gjeldt Storhaug.

Vi promenerte altså til Muségata. Då vi kom dit gjekk vi frå museet og vekk frå sentrum. Lokalhistoriewiki kunne fortelje om gravplassen at «I dag legger man knapt merke til gravstedet når man går eller kjører forbi. Det ligger inneklemt mellom to hus, og man finner bare noen få støtter», så vi passa på å sjå godt etter. Heilt utan resultat. Vi gjekk til vi kom til Lagårdsveien, og tenkte at det var sikkert der den låg. Dei som er kjent i Stavanger vil kanskje nikke og seie at det var godt tenkt, for på ein mur langs Lagårdsveien står det med store bokstavar «Vennenes Samfunn» og eit årstal. Det burde jo vere ei grei sak. Men det var det ikkje. Vi fann ingen gravplass, og måtte ta turen attende til byen. For å unngå den bråkete Lagårdsveien, gjekk vi Muségata tilbake også.

Og det var flaks. For omtrent der vi hadde byrja såg eg plutseleg ein stein nede i ein busk på ein liten, hellelagt plass. Der var gravplassen!

Klemt mellom nummer 24 og 26, så lite at om du leiter det opp på Google Street View er det heilt skjult bak buss nr. 11. ligg den første kvekergravplassen i Norge. Kanskje den første gravplassen som ikkje låg under statleg kontroll, på svært lenge. Det ser ikkje ut som ein gravplass, men meir som ein liten park med heller og buskar. Ein slik plass ein går forbi kvar dag utan å tenke på at det er ein kulturhistorisk milepæl. På den lille plassen fekk statskyrkja eit av sine tidlege sår, og prosessen som endå ikkje er avslutta, byrja.

Glad og nøgd slo vi oss ned for å ete, men ei uro over at denne gravplassen ikkje passa med skildringane på Lokalhistoriewiki og ei melding på Twitter som viste til Wikipedia sin artikkel om ein kvekergravplass i Haukeligata på Storhaug, gjorde at vi måtte ut på leiting att. Det er nemleg ein gravplass til. Men før vi tar for oss den, må vi sjå litt meir på den i Muségata.

Gravplassen i Muségata er frå 1821, og har ei stygg historie knytta til seg. Leiaren for kvekarane i Stavanger, Elias Tastad, mista då dei eitt år gamle tvilingane sine, og han ville at dei skulle bli gravlagt utan dei statskyrkjelege seremoniane. Det ville ikkje presten, og Tastad, fekk då dette jordstykket og gravla borna sjølv. For dette vart han stilt for retten, og vart dømt til å grave dei opp att for å få dei gravlagt på ein vigsla gravplass. Han fekk også dagbøter fram til dette var i orden. Tastad nekta og tok saka heilt til Høgsterett, der han vann i 1824.[1] Gravplassen var i bruk fram til 1854, og mellom 27 og 31 menneske vart gravlagt der.[2]

Vi hadde altså no ei ny gate der det skulle ligge ein kvekergravplass, no på Storhhaug, så turen gjekk i bil til Haukeligata. Wikipedia kunne fortelje at den er på 800 m2, og dei som har vore i Haukeligata vil nok vere einig i at ein ikkje kan gøyme 800m2 med graver i den gatestubben. Det var altså ikkje nokon gravplass der. Ein ungdom med kommunevåpenet på refleksvesten sin og grasklippar, kunne fortelje oss at den einaste gravplassen han viste om var ved Varden kirke, interessant nok sidan det ikkje er gravplass der... Uansett. Vi fann etterkvart ei dame som såg ut som om ho hadde budd på Storhaug i 50 år, og ho kunne fortelje at ho viste at det var ein kvekergravplass på Storhaug, men på andre sida av haugen. Ned mot BI.

Turen gjekk mot BI, og plutseleg kom vi inn i Øvre Haukeligate. Det viste seg at nettorakelet Wikipedia hadde lurt oss. I Øvre Haukeligate 39 fann vi endeleg muren og smijernsporten til gravplassen.

I 1840-åra hadde gravplassen i Muségata byrja å bli for liten, så ein måtte finne ei ny løysing. No leika ein med tanken på å få plass på dei offentlege gravplassane, men forkasta dette, og kom ingen veg med saka før 1854.

I 1854 fekk ein plutseleg eit brev frå Carl Nymann, ein skipsreiar som då ikkje var kvekar. Brevet var eit gåvebrev der han gav eit landstykke på Storhaug til gravplass for kvekarane. I 1855 blir den nye gravplassen tatt i bruk. Interessant nok var den andre som vart gravlagt på denne gravplassen kona til Elias Tastad... Allereie i 1860 skal det ha vore 20 gravar her.[3] 

Muren rundt gravplassen kom i 1893. Det var greit med ein mur rundt ein slik plass, for dissenterar var ikkje dei mest populære i byen. Både ved gravplassen i Muségata og ved møtehuset deira hadde det vore problem med bråk. I 1896 bestemte dei at det ikkje var lov å pynte gravene med kransar og blomar, og i 1901 at det ikkje skulle vere gravmonument, men kun ein stein med det mest nødvendige.[4]

Gravplassen har ikkje alltid sett så fin ut som i dag, men til 175-årsjubileet i 1993 vart det pussa opp, og sidan då har kyrkjeverga i Stavanger stått for vedlikehaldet, noko som har gjort at gravplassen er i betre «form» en han tidvis skal ha vore. Mest kjent av dei som ligg på gravplassen er nok Asbjørn Kloster. Gravplassen er framleis i bruk, sjølv om nokre kvekarar no vert gravlagde på offentlege gravplassar. [5]

Eg hadde altå lært at det faktisk var to gamle kvekergravplassar i Stavanger. Gravplass-safarien hadde lukkast, faktisk i så stor grad at eg hadde fått med meg dobbelt så mange kvekergravplassar som eg hadde trudd. Og sidan baksetebefolkninga i bilen sovna under siste leiting på Storhaug, kan eg leve med at det vart ein god del bomturar før eg kom så langt...

Ingen andre byar i landet har noko som liknar på kvekergravplassane i Stavanger. Har ein nokre timar å slå i hel, er det absolutt verdt å ta turen til gravplassane i Muségata og Øvre Haukeligate og sjå to monument for den norske dissentarhistoria.

[1] Hans Erik Aarek, Kvekergravstedet. Øvre Haukeligate 39, Stavanger. Kvekerforlagets småskrifter nr. 46A. Side 3
[2] Ibid Side 36
[3] Ibid Side 6-8
[4] Ibid Side 12-14
[5] Ibid Side 22-27

Ferdaminni fraa Sumaren 2013: Steinkrossen i Eivindvik

Steinkrossen i Eivindvik

Før vi drar frå Eivindvik er det ein siste ting ein blogg som er svak for kyrkjehistorie ikkje kan gå forbi. Det er sjølvsagt steinkrossane der. Eller... steinkrossen... Eller... Kva skal eg seie? Steinkrossen og skuret? Vi får ta det som det kjem.

I Eivindvik har det frå gamalt av stått to krossar. Kanskje tre, faktisk, men i alle fall to som vi kjenner. Soga skal ha det til at i alle fall den som stod ved kyrkja var sett opp av Olav den heilage, og dei er i alle fall rundt tusen år gamle. Ein stod ved kyrkja, og ein står på ein bø eit stykke vekke. Kanskje var området mellom krossane staden der Gulatinget først låg.

Den krossen som står på bøen seier Wikipedia er 265 cm høg, av «norsk-anglisk» type, har eit framand preg og står slik at sola skin på han heile året. På vintersolkverv står steinen slik at sola akkurat lysar opp heile krossen. Denne artikkelen på Wikipedia er det eg som har skrive brorparten av, så den skal ein ikkje kimse av!

Dette er ein flott og imponerande steinkross!

Den krossen som stod ved kyrkja var, i følgje den same artikkelen påWikipedia, 263 cm, av keltisk type og sett opp av Olav den heilage. Flotte greier, altså.

Her kviler krossen.
Kvil i fred!

Så kjem katastrofa: I april i fjor skulle ein felle eit tre for at det ikkje skulle knekke og skade krossen. Nesten som eit ondskapsfullt peik frå dei underjordiske endte dette med at ein knakk krossen rett av i prosessen. Det som stod att til mi vitjing i Eivindvik var kun nokre beskyttande plankar som såg meir ut som ein utedo enn noko anna.

Eg fekk altså ikkje sett steinkrossane i Eivindvik. Eg såg steinkrossen og leveggane. Det skal vere eit pågåande redningsprosjekt, så alt håp er ikkje ute. Eg får kanskje sett den siste steinkrossen ein gong, no med ein heller klønete siste del av den tusenårige historia.

Desse krossane har Gulen kommune naturleg nok vore stolte av. Så stolte at dei er i kommunevåpenet. Tru kva dei skal gjere med det no?

Det noverande og det eg meiner bør bli det nye kommunevåpenet til Gulen.