On Tong / Anton Wiese

On Tong, Ontong, Anton.
Kjært barn har mange namn...
Biletet er eit fotografi av eit maleri som
skal ha forsvunne frå Bergen Museum[5].

I 1808 starta det som må vere ein av dei meir pussige forteljingane frå Hordaland dei siste hundreåra. Då søkte eit hollandsk skip nødhamn i Bergen og ombord i skipet var mellom anna den hollandske guvernøren på Java. Medan skipet var i Bergen vart guvernøren ramma av vattersott, det vi i dag kallar ødem, og hadde behov for medisinsk hjelp. Den som kom for å hjelpe han var den tyske legen Wilhelm Johannes Schwindt. Han hadde busett seg i Bergen og var kjent som ein av landets fremste kirurgar og legar. Schwindt gjorde sakene sine godt, og som betaling fekk han mellom anna ein slavegut som gjekk undet namnet On Tong.[1]

On Tong vart fødd i Batavia 8. august 1799[2]. Dette gjer han i så fall indonesisk såvidt eg kan skjøne, men fleire kjelder omtalar han som malayisk. On Tong hadde vore slave for guvernøren og kona hans, og skal mellom anna ha vorte brukt som skammel for guvernørkona når ho skulle gå inn i vogner.

On Tong vart altså gjeven i gave til dr. Schwindt som tok seg godt av guten og gav han opplæring i kirurgi. Han hadde allereie gjeve ein annan fosterson opplæring som kompanikirurg slik at han kunne bruke ein rett desse kirurgane hadde til å få seg universitetsutdanning i medisin utan dei vanlege eksamenane ein hadde bruk for for å kome inn på universitetet. Dette var også planen hans for On Tong, men på grunn av at han hadde mangelfull grunnutdanning vart dette aldri noko av. Han fekk aldri høgare utdanning enn kompanikirurg i løpet av yrkeskarriera si.[3]

On Tong fekk etterkvart det fornorska namnet Anton og fekk etternamnet Wiese. Han byrja som kompanikirurg i 1818, altså som 19-åring, og 6. april same år vart han døypt i Tyskerkirken, altså Mariakirken, i Bergen. Ein av fadderane hans var ingen ringare enn biskopen i Bjørgvin, Claus Pavels. Pavels var ein ivrig dagbokskrivar og han brukte heile innføringa for 6. april på dåpen som han opplevde som svært gripande. Vi kostar på oss å lese heile dagbokinnføringa hans for 6. april, og får også med nokre vurderingar av ulike medlemmer av presteskapet i Bergen på 1800-talet.

Ved en Handling, jeg kun engang før i mit Liv har bivaanet: Proselytdaab, var jeg idag Vidne. En afgaa- ende hollandsk Guverneur fra Batavia, der kom herind med et Skib 1808, og blev af Schwindt indtil videre cureret for Vattersot, forærede ham foruden Ducater, indianske Fugle- reder og andre Rariteter, en lille Slave paa 8 -- 9 Aar, der med 2 -- 3 andre behandledes ret hundsk af Herren og Fruen. Schwindt gjorde ham først til Opvarter og en Slags Viser- dreng, men lod ham siden oplære i allehaande nyttige Ting, tilsidst i Chirurgie, hvor han har gjort saadan Fremgang, at han alt er ansat som Companiechirurg. Idag blev han døbt i Tydskekirken, og jeg var en af Fadderne. Christiansen har dannet sig efter Marezoll, men er dog ikke som denne og Clausen bleven staaende, hvor han stod i den saakaldte Oplysningsperiode, men hylder Aabenbaringstroen, uden der- for at være Grundtvigianer. Efterat Overhøringen var endt og en Psalme afsunget, oplæstes den Del af Daabsformu- laren, som kunde passe paa et voxent Menneske, Fadderne traadte frem, Katechumenen knælede, Christiansen døbte ham, og han fik Navnet Anton Wiese. Dette var mig virkelig rørende, dog ikke saa meget med Hensyn paa, hvad mit Øie saae og mit Øre hørte. Mine Tanker tog en fjernere Flugt: jeg mindedes, hvad jeg i denne Tid har læst og daglig læser i de engelske Missionsberetninger; jeg følte saa ganske, at denne dog er den rette Vei, som fører til Dyd og Roe, og at den, som ringeagter de Bevæggrunde og Opmuntringer, Religionen skjænker, ikke kjender sit eget Bedste. Jeg følte mig saa glad og salig i min Troe og i mit Haab, at mit Legeme fra den Stund heller ikke mere leed.[4]

Anton Wiese gifta seg og fekk mange born i Bergen der han jobba som kompanikirurg, men også som privatpraktiserande lege. I tillegg til dette jobba han også som ambulerande lege på landsbygda rundt Bergen, då betalt av stiftamtmannen. Ein farga lege på strilelandet på midten av 1800-talet må mildt sagt ha vore eit oppsiktsvekkande syn. Då, som no, hadde eksotiske menn ein særskild tiltrekningskraft på kvinner. Når Anton i tillegg skal ha vore ein vakker mann er det ikkje overraskande at han også etterlot seg ein del born ute i distrikta. 

Ei av dei som vart sjarmert av den eksotiske legen var ei kvinne i Masfjorden. Kvinna i Masfjorden vart mi tipp-tipp-tipp oldemor og den lille slaveguten On Tong som vart gjeven som betaling for godt utført legehandtverk i 1808 er altså min tipp-tipp-tipp oldefar. 

Dette er det eg har klart å finne om ein av mine stamfedre på nettet, men om nokon sit inne med utfyllande opplysningar dei vil dele, er eg takksam. 

Referansar
[1] Hogne Sandvik og Jørund Straand, «Fra bartskjærlaug til legeforening - et 400 årsjubileum»
[2] Geni.com, «Anton (Ontong) Wiese (1799 - 1860)»
[3] Torstein Bertelsen: «Om kirurgiske candidater, medisinske examinater og de kirurgiske elever» i Bergensposten desember 2003.
[4] Claus Pavels dagbok frå 1818.
[5] «Etterlysning», brev til Tidsskrift for Den norske legeforening


Andre stadar på internett som nemner On Tong
- Historien om bildet av skuespiller Proms barn og våtammen, av Solveig Greve og Torill Endresen

Stiklestad - Utspringet for kristendomen?

Kulisteinen hevdar å vere frå tolv år etter at
kristendomen kom til Norge, men hadde stått
ei stund då dei kriga på Stiklestad.
Biletet er henta frå Commons.

Gunnar Stålsett har kome med eit forslag om å bruke Stiklestad som eit senter for religionsdialog. Dette meiner eg er eit godt forslag frå Stålsett si side, men Vebjørn Selbekk er absolutt ikkje einig i dette. Han kjem med mange utsegn eg ikkje vil henge meg særlig opp i, men ein ting han seier eg vil eg kommentere.

Vebjørn Selbekk skal, om han er riktig sitert, ha sagt mellom anna at «Norge er et kristent land, og kristendommen har sitt opphav på Stiklestad.» For å ta ting i beste meining får vi rekne med at Selbekk meiner kristendomen i Norge har sitt opphav på Stiklestad og ikkje andre stader, men stemmer no dette?

Om vi ser vekk frå det som skjeddemed nordmenn og i norske område utanfor det vi i dag reknar som Norge, ser vi vekk frå alle dei sjøfolka som traff på kristendomen ute i Europa og som vi veit vart påverka av denne religionen. Vi ser også vekk frå at det var døypte, norske kongar, muligens Olav Kvite men sikkert Olav Kvardan, i Irland allereie på 800-900-talet. Vi kan også sjå vekk frå korleis norske rikfolk gifta seg inn i keltiske, kristne familiar i Irland, på Hebridane og på Island i den same perioden og korleis ein finn steinkrossar i dei norske buområda på Man på 900-talet, sjølv om desse har ein særskild type runer som også ble brukt på Jæren på denne tida. Men det kan vere greit å sjå vekk frå dette, og også sjå vekk frå ting som sporadiske gudstenester langs kysten, og heller sjå på dei meir konkrete spora av kristendom vi har i det som no er Norge.

Steinkross på Kvitsøy som kan
vere frå så tidleg som 800-talet.
Biletet er henta frå Commons.

Der ser vi at det var keltiske steinkrossar spreidt over heile Vestlandet på denne tida, og at Adam av Bremen i 1070 fortel om korleis det ligg nokre folk i ei hule ved havet langt i nord, og at ein konge ved namn Olav hadde bygd ei kyrkje der. Det er sjølvsagt Selja han snakkar om, og ein reknar med at Seljumannamesse var utbreidt over heile landet på 1000-talet. Det skal også ha kome irske eremittar til området på 900-talet. Alt i alt kan ein slå fast at Vestlandet hadde sterke kristne impulsar allereie på 800-talet.

I 831 sende biskop Ansgar i Hamburg sine misjonærar for å drive misjon i nord. Samstundes veit vi at det var misjonsforsøk frå Viken og til Lindesnes av to såkalla «misjonsjarlar» som heitte Urguthriotr og Brimiskjarr. Dette må ha virka, for frå omtrent 950 forsvinn omtrent gravene etter gamal skikk i Agder og det kjem kristne i staden.

I 2005 oppdaga dei ei kyrkje i Skien som var mykje eldre enn nokon anna kyrkje ein har funne i Norge. Kyrkja vart datert til 1010-1040, men med to kristne graver som kan vere opp til 125 år eldre.

Frå Nordmøre har vi Kulisteinen der det står rissa inn: «Tore og Hallvard reiste denne steinen etter Ulv(ljot?)... Tolv vintre hadde kristendomen vori i Noreg» Steinen er ikkje datert til 1042, men til 900-talet.

Slaget på Stiklestad av Halfdan Egedius.
Biletet er henta frå Commons.

Av dette veit vi altså at allereie på 900-talet hadde kristninga av Norge kome så langt at det til og med påverka gravskikkene, noko av det siste som endrar seg ved religionsskifte.[1]

Slaget på Stiklestad var heller ingen svart-kvitt sak. Det var kristne på begge sider i slaget, og strengt tatt tapte han vi feirer i ettertid. Slaget handla heller ikkje om religion, men om kongemakt. Ting skjedde sjølvsagt i ettertid, men etterspelet etter slaget er utenkjeleg utan ei forutgåande kristningsprosess over lang tid.

Kan ein så seie at den norske kristendomen har sitt opphav på Stiklestad? Absolutt ikkje. At Norge vart kristna på Stiklestad er like mykje ein nasjonal-mytologisk konstruksjon som ei sanning. Det er kanskje enklare å fortelje dette til skuleelevar og i 17. mai-talar enn det er å fortelje den meir presise sanninga, nemleg at det var ein lang prosess der dette slaget kan sjåast på som eit slags høgdepunkt, men eit høgdepunkt som er heilt avhengig av den lange prosessen som allereie hadde starta.

Eg sa at eg ikkje skulle kommentere så mykje det Selbekk sa, då eg ikkje er einig i noko av det, men eg vil kome med ein tanke ut frå noko Stålsett sa. Han sa «Historien rundt Stiklestad er fascinerende og viser relasjonen mellom religion og makt, og misbruk av religion. Historien rundt slaget på Stiklestad viser også religionenes janusansikt» Kunne ikkje dette vore eit godt inngangspunkt også for Selbekk? Mange religionar, også vår, er plaga av valdlege element og ei valdeleg historie. Om Stiklestad, kanskje det største symbolet for kristendom og vald i Norge, vert samlingspunktet for religionsdialog kan det tjene som eit godt utgangspunkt for samtalar rundt religion og vald, noko ein som har følt desse problema på kroppen burde settje pris på...  

[1] Alle opplysningar (Bortsett frå om kyrkja i Skien) henta frå Tolv vintre hadde kristendommen vært i Norge av Fritjov Birkeli

...den siste af Stiftets Biskopper der residerede i Stavanger...

Minnetavla for Christian Tausan i Stavanger
domkyrkje. Biletet er henta frå Commons og
er tatt av Arnstein Rønning.

På Syftesok høver det å ta turen til St. Svithun sin katedral i Stavanger. Det er ei vakker kyrkje med mykje flott å sjå på. Vi skal imidlertid ikkje stoppe opp med det mest spetakulære, altså ikkje preikestolen, fasaden eller dei fantastiske glasa bak alteret, men vi stoppar med eit epitafium som heng langt bak i kyrkja, om eg ikkje hugsar feil.

Eit epitafium i ei kyrkje er ei minnetavle for døde personar, oftast biskopar eller tilsvarande. I Stavanger domkyrkje heng det fem slike. Den aktuelle minnetavla er for Christian Tausan som var biskop i Stavanger frå 1661 til 1680. På biletet ser vi biskop Christian saman med sine to koner og borna han fekk med desse to. Alle står, som seg hør og bør, med hendene prektig samla. Alt ser rett så fredleg ut for han som var den siste biskopen som heldt til i Stavanger på rundt 250 år.

Ting tyder derimot på at det kanskje ikkje var heilt roleg rundt Christian. Eg har ikkje klart å finne så mykje om karen, men det lille eg fann pirra lysta til å lese meir. Han kom frå København og tok som vaksen etternamnet Tausan, noko ein reknar med var for å signalisere slektskap med den danske reformatoren Hans Tausen. Christian vart god ven med Fredrik III og var tilstades ved kroninga av Christian V. Han hadde altså gode kontaktar og fekk bispesetet i Stavanger på grunn av dette, kan det verke som. Eitt eller anna må ha skjedd medan han var biskop. Det har tydlegvis vorte bestemt at bispesetet skulle flyttast til Kristiansand, utan at Christian nokon gong flytta, kanskje på grunn av problema han var oppe i. Dansk biografisk Lexikon fortel med pirrande dårlege forklaringar:

At han blev udsat for heftige Overfald af en Adelsmand, Bernt Orning, kunde paa den Tid ikke forundre, heller ikke, at han i Kapitelet fik se adskillige Prøver paa den Raahed, der endnu herskede i mange Præstegaarde, eller at der blev stor Møje med Skolen i den nyoprettede Stiftsstad, Christianssand. Der blev for ham ikke Tale om at flytte Bispesædet, og han var saaledes den siste af Stiftets Biskopper der residerede i Stavanger

Eg skulle gjerne visst meir her, kjenner eg. Kvifor kunne det ikkje forundre at han vart angrepe av ein adelsmann? Kva skjedde eigentleg i prestegardane på Nordjæren? Og kvifor kunne han ikkje flytte? Om nokon sit inne med oppklarande opplysningar om mannen som var den siste «residerande biskopen» i Svithuns katedral på 243 år tar eg gjerne imot.

KM i galskap II

I KM i galskap ha vi i dag kome til Simeon. Simeon var ikkje ringare enn at han fekk tilnamnet Simeon den gale. Simeon døydde rundt år 590 og vert minna 1. juli. Han kom eigentleg frå Syria, men budde i 29 år som eremitt i Sinaiørkenen i Egypt. Medan han budde der bestemte han seg for å dra attende til heimbyen for å ta seg av dei utstøtte, og då særleg horene.

For å kjenne seg att i forakta dei som stod på utsida av samfunnet vart møtt med, byrja han å oppføre seg som ein idiot. Til dømes brann han røykelse rett i hendene sine og tissa der det måtte passe, gjerne midt på torget i den travlaste tida, han braut skikk og bruk med tanke på korleis ein mann oppførte seg mot kvinner og han brukte ei streng med pølser som diakonstola (noko ala ein slik stola som prestar har utanpå prestekjolen sin) på søndagane. Medan han hadde på seg pølsene dyppa han dei i sennep og åt.

Med slik oppførsel var det ikkje rart at også han sjølv vart utstøtt, noko som førte til at han kom på innsida hjå dei ustøtte. Der skal han ha forkynt og verka mellom dei på ein særeigen måte. Kun for ein diakon i byen, Johannes, skal han ha stått fram som «frisk» og forklara kvifor han gjorde det han gjorde.

Etter at han var død kom det fram at han hadde spela gal, og også kvifor han hadde gjort dette. Då vart det etterkvart rapportert om fleire mirakel, og han vart etterkvart rekna som ein helgen. I dag vert han rekna som skytshelgen for alle dei heilage idiotane, i tillegg til dukkeførarane.

Simeon sin biograf, Leontios av Neapolis, seier dette om den gale:

the all-wise Symeon’s whole goal was this: first, to save souls, whether through afflictions which he sent them in ludicrous or methodical ways, or through miracles which he performed while seeming not to understand, or through maxims which he said to them while playing the fool; and second, that his virtue not be known, and he receive neither approval nor honor from men.
Henta frå Symeon the Holy Fool av Derek Krueger. Heile boka, inkludert hagiogarfien om Simeon, kan lesast på nett.

Sjølv om eit slik liv som Simeon levde ikkje er å anbefale, har ein kanskje noko å lære av Simon også i dag? Trass i, eller kanskje på grunn av, at han er garantert ein god plassering i KM i galskap kan nok dei fleste lære eitt og anna av Simeon sitt mål slik det blir skildra over.

Commons Picture of the Year 2010

Eg vurderte tidlegare dei bileta som var aktuelle for meg å stemme på i «Commons Picture of the Year 2010». Resultatet er klart, og ikkje overraskande var det eit svært spektakulært bilete frå romforskninga som vann.

Biletet er henta frå Commons og er tatt av Yuri Beletsky på eit observatrium der ein skyt laser ut i rommet.

William Allingham

Dei siste dagane har eg lagt ut tre dikt av William Allingham, ein diktar som for meg var heilt ukjent fram til torsdag. Då sat eg og bladde i monsterboka The Penguin Book of Victorian Verse, ein murstein eg plukka med meg på eit posesal ein gong. I boka fann eg det sympatiske diktet «The Fairy King», og fann fleire artige dikt av Allingham på nettet.

William Allingham. Biletet er henta frå
Wikimedia Commons.

The Penguin Book of Victorian Verse sa ikkje så mykje om fyren, berre at han var ein irsk poet og journalist. Wikipedia hadde heldigvis litt meir. Allingham levde dei tre siste firedelane av 1800-talet. Han var som sagt irsk og skreiv mange dikt der irsk nasjonalkjensle var framtredande. Det er kanskje det som gjer at eg liker desse dikta, for mykje av den irske folkloren kjenner ein att frå moderne fantastisk litteratur. Då er det kanskje ikkje så rart heller om Allingham har påverka den fantastiske litteraturen. Eit rykte som går på nettet, men som eg ikkje har fått stadfesta, seier at Terry Pratchett brukte ei linje frå Allingham sitt dikt «The Fairies» som arbeidstittel for boka som til slutt fekk namnet The Wee Free Men. (For å bruke Wikipediaspråk: Trenger referanse) Uansett er dei dikta eg har lese artige. Ein skal ikkje sjå vekk frå at det kan dukke opp fleire dikt av William Allingham på St. Isidors minne.

The Abbot of Innisfallen

The Abbot of Innisfallen
awoke ere dawn of day;
Under the dewy green leaves
went he forth to pray.
The lake around his island
lay smooth and dark and deep,
And wrapt in a misty stillness
the mountains were all asleep.
Low kneel'd the Abbot Cormac
when the dawn was dim and gray;
The prayers of his holy office
he faithfully 'gan say.
Low kneel'd the Abbot Cormac
while the dawn was waxing red;
And for his sins' forgiveness
a solemn prayer he said:
Low kneel'd that holy Abbot
while the dawn was waxing clear;
And he pray'd with loving-kindness
for his convent-brethren dear.
Low kneel'd that blessed Abbot
while the dawn was waxing bright;
He pray'd a great prayer for Ireland,
he pray'd with all his might.
Low kneel'd that good old Father
while the sun began to dart;
He pray'd a prayer for all men,
he pray'd it from his heart.
His blissful soul was in Heaven,
tho' a breathing man was he;
He was out of time's dominion,
so far as the living may be.

The Abbot of Innisfallen
arose upon his feet;
He heard a small bird singing,
and O but it sung sweet!
It sung upon a holly-bush,
this little snow-white bird;
A song so full of gladness
he never before had heard.
It sung upon a hazel,
it sung upon a thorn;
He had never heard such music
since the hour that he was born.
It sung upon a sycamore,
it sung upon a briar;
To follow the song and hearken
this Abbot could never tire.
Till at last he well bethought him;
he might no longer stay;
So he bless'd the little white singing-bird,
and gladly went his way.

But, when he came to his Abbey,
he found a wondrous change;
He saw no friendly faces there,
for every face was strange.
The strange men spoke unto him;
and he heard from all and each
The foreign tongue of the Sassenach,
not wholesome Irish speech.
Then the oldest monk came forward,
in Irish tongue spake he:
'Thou wearest the holy Augustine's dress,
and who hath given it to thee?'
'I wear the Augustine's dress,
and Cormac is my name,
The Abbot of this good Abbey
by grace of God I am.
I went forth to pray, at the dawn of day;
and when my prayers were said,
I hearken'd awhile to a little bird,
that sung above my head.'
The monks to him made answer,
'Two hundred years have gone o'er,
Since our Abbot Cormac went through the gate,
and never was heard of more.
Matthias now is our Abbot,
and twenty have pass'd away.
The stranger is lord of Ireland;
we live in an evil day.'
'Days will come and go,' he said,
'and the world will pass away,
In Heaven a day is a thousand years,
a thousand years are a day.'
'Now give me absolution;
for my time is come,' said he.
And they gave him absolution,
as speedily as might be.
Then, close outside the window,
the sweetest song they heard
That ever yet since the world began
was utter'd by any bird.
The monks look'd out and saw the bird,
its feathers all white and clean;
And there in a moment, beside it,
another white bird was seen.
Those two they sang together,
waved their white wings, and fled;
Flew aloft, and vanish'd;
but the good old man was dead.
They buried his blessed body
where lake and green-sward meet;
A carven cross above his head,
a holly-bush at his feet;
Where spreads the beautiful water
to gay or cloudy skies,
And the purple peaks of Killarney
from ancient woods arise.
«The Abbot of Innisfallen» er skreve av William Allingam og kan mellom anna finnast hjå Project Gutenberg.