Fin bok frå Sumaya Jirde Ali

For ei veke sidan las eg den lille boka Ikkje ver redd sånne som meg av Sumaya Jirde Ali. Eg kjente at den greip meg. Det var ei god bok som fleire bør lese.

Sumaya Jirde Ali er sikkert kjent for dei fleste som rotar seg innom St. Isidors minne. Det er ho som vart årets bodøværing i fjor, ho som skriv i mange aviser og ho som vart møtt med ein skitstorm utan like før 8. mars i år. Ho er ein av dei vi kjem til å høyre mykje frå framover, tippar eg.

Ikkje ver redd for sånne som meg handlar litt om dette, men mest handlar det om å vekse opp som somalisk jente i Bodø. I alle fall er det det som sit att hos meg. Den glade oppveksten der ho vart akseptert i klassen og på skulen, men oppdaga at andre afrikanarar ikkje vart det. For dei var ikkje «ein av dei», som dei andre i klassen sa. 

Dette temaet der Ali viser korleis ho, som etter alle solemerker for ein som berre har observert ho gjennom media er av dei sentrale i det norske samfunnet, igjen og igjen merkar at ho er ikkje heilt som «alle andre» vert sentralt. «Alle andre» ser ikkje på henne som ein av fellesskapen. 

Ali er svart. Ho går med hijab. Ho er ung kvinne som kjem med klare meiningar offentleg. Ho er på mange måtar alt kommentarfeltbermen hatar inkarnert i ein person. Og på grunn av dette har ho blitt møtt med det mest avskyelege det norske samfunnet har å by på. Ho er innom dette, men som sagt er det ikkje det som greip meg mest.

Det er der ho skildrar korleis kommentarar om eller til andre muslimar eller innvandrarar går inn på henne, og der ho skildrar korleis ein muslimsk ungdom i Bodø må finne ut kvar ho høyrer heime i eit samfunn som ofte ser på henne som eit trugsmål og eit framandelement, og lar ho få høyre det. Kanskje ikkje så ofte i form av det som vert sagt direkte til henne, men gjennom alt som blir sagt om grupper ho er ein del av. Somaliarar, innvandrarar, muslimar. Ikkje minst gjer det inntrykk når ho skildrar korleis retorikken under flyktningekrisa høyrast ut for ein som sjølv har kome til landet som flyktning.

På desse områda ser eg for meg at det ho skriv er noko som svært mange vil kjenne seg att i. Ikkje berre innvandrarar eller muslimar, men også folk frå andre grupper som hamnar i unåde i det offentlege ordskifte. Eg trur at kjenslene ho skildrar er eit vaneg resultat av at vi lar kommentarfelta få gløde av stadig nye måtar å fortelje kor mykje ein avskyr andre folk, og gjennom dette også forme korleis vi snakkar om andre folk og grupper utanfor nettet.

Trolla i kommentarfelta vil aldri lese Ikkje ver redd sånne som meg. Men tenk om dei kunne det. Tenk om dei kunne forstå smerta dei skaper. Dei er kanskje redde, slik Ali hintar til med tittelen sin, som ho forøvrig har lånt frå ein kronikk skriven av ei kvinne som kom som flyktning under flyktningekrisa, men dei skapar jammen mykje frykt og uhygge også.

Har eg lært noko nytt av boka? Noko eg ikkje visste eller kunne tenke meg til? Kanskje ikkje, men å høyre korleis det kan opplevast å vekse opp som minoritet i Norge gjennom denne boka var uansett ei sterk oppleving.

Ikkje ver redd sånne som meg er berre rundt 90 sider. Ein les boka på kort tid, og ho er i tillegg skrive på gromspråket nynorsk. Ein har altså inga god grunn for å hoppe over denne boka. Derimot er det mange gode grunnar til å lese henne.   

Eit glimt av gull i gråstein

Tittelbladet til førsteutgåva av Anna Karenina.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

For ei tid sidan kjempa eg meg gjennom ei av dei kjedelegaste bøkene i litteraturhistoria. Boka er botnlaus kjedeleg og alt, alt for lang. Underleg nok kom det for nokre år sidan ei filmatisering som klarte å vere endå verre enn sjølve boka. Imponerande! Boka vi snakkar om er sjølvsagt Anna Karenina av Leo Tolstoj. Korleis den same mannen både kan skrive eit meisterverk som Krig og fred og ei suppe som Anna Karenina, er utanfor mi fatteevne...

Men det er i alle fall ein interessant figur i Anna Karenina, og det er Levin. Mi hypotese er at ei bok sett saman av det som står om han kunne ha blitt bra. I ei av scenene i boka får vi innsyn i tankene til Levin i møte med ein annan mann, og dette er kostelege tankar. Sidan eg leste desse orda har eg hatt lyst til å bruke sitatet i ein eller annan samanheng, men når snakkar ein eigentleg om delinga av Polen?

Svaret på dette er at ein kan snakke om delinga av Polen i dag. Polen har nemleg blitt delt tre gonger, og ein av gongane var 23. januar 1793. Altså har ein endeleg eit høve til å presentere eit sørgeleg einsamt høgdepunkt frå Anna Karenina.

Situasjonen vi går inn i er at Levin er på besøk hos ein Sviasjki som fortel om korleis delinga av Polen verkeleg hadde skjedd. Med tanke på når boka kom ut, er det nok den første delinga som var i 1772 han snakkar om. Om ein skulle reagere på eit litt gamaldags språk, kjem det av at eg har ei utgåve frå 1928, ei jubileumsutgåve i samband med at det var hundre år sidan Tolstoj vart fødd.

 [E]nda Levin for tiden var mest optatt av sitt jordbruksproblem, kunde han ikke høre på vertens fremstilling uten å gjøre sig selv følgende spørsmål: «Hvad bor der i denne mann? Hvorfor i all verden interesserer han sig så levende for Polens deling?»[1]

Spørsmålet «Hvad bor der i denne mann? Hvorfor i all verden interesserer han sig så levende for....» er vel eit spørsmål vi alle må stille oss i møte med enkelte folk. Kanskje til og med i møte med dei som set pris på historiske kuriositetar....

[1] Leo Tolstoj, Anna Karenin, Nasjonalforlaget, Oslo 1928. Bind II,  s. 192 

Den grøne patriarken om miljøvern og religionsdialog

Eg kjøpte meg for ei stund sidan Møte med mysteriet, den siste boka til Bartholomeos av Konstantinopel, den økumeniske patriarken, eller den grøne patriarken som han også blir kalla. Eg rekna med at boka skulle gje gode innspel til kvifor kyrkja skal engasjere seg i miljøvern, slik Den norske kyrkje gjer. Den grøne patriarken skuffa ikkje, men kunne varte opp med sanningsord som dette:

En bekymring for økologiske spørsmål er altså direkte knyttet til en bekymring for spørsmål om sosial rettferd, spesielt spørsmålet om sult. En kirke som ikke ber for miljøet, er en kirke som nekter å tilby mat og drikke til lidende mennesker. Samtidig er et samfunn som ignorerer befalingen om å vise omsorg for alle mennesker, et samfunn som mishandler selve Guds skaperverk, inkludert miljøet. Det er ensbetydende med blasfemi.[1]

At patriarken meiner at kyrkja skal be for miljøet er jo ikkje oppsiktsvekkande, men kva ville han ha sagt om at kyrkja meiner at Statoli må trekke seg ut av oljesandsvineriet, slik Ola Borten Moe hissa seg opp for, for ei stund sidan? Han ville nok ha støtta oss.

Videre ligger prøven på vår etiske bevisthet ikke i hvorvidt vi som tilhengere av en eller annen religion husker de fattige i våre bønner, men i hvorvidt vi annerkjenner vårt ansvar for andres fattigdom og handler på det. Vi må alle spørre oss selv om vi er en del av et system som blomstrer på bekostning av andre land - for det gjelder svært mange av oss. Vi må vurdere om vi på noe vis er medskyldig i bank- eller investeringsforretninger som manipulerer profitt og ressurser på urettferdige eller umoralske måter - for det gjelder svært mange av oss. Vi må oppriktig undersøke om vi er en del av et system der tøylesløs eller dårlig regulert utvikling blir fremmet av nasjonens ledere eller grådige kreditorer - for det gjelder svært mange av oss. Til slutt, i lys av alt dette, må vi begynne å ta stilling til alvorlige spørsmål om personlig ansvar og påta oss vår del av skylden eller ta et etisk ansvar for våre valg.[2]

Religiøse institusjoner og andre uavhengige grupper [har] en viktig forpliktelse til å ta bladet fra munnen i tilfeller der de ser at uinnskrenket globalisering får negative konsekvenser.[3]

Hans Hellighet Bartholomeus I
Økumenisk patriark av Konstantinopel.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

At den grøne patriarken kunne kome med ord som støttar kyrkja sitt miljøengasjement, var ikkje overraskande, men eg vart overraska av boka. Den handla i mykje mindre grad om miljøvern enn det eg hadde trudd. I staden fann eg mange spanande tankar om korleis ulike religionar skal sjå på kvarandre, korleis vi kan leve side ved side og om religionsidalog.

I vårt multireligiøse samfunn, der til dels sterke krefter jobbar for å hindre andre religionar å gje uttrykk for deira tru i det offentlege rom gjennom klesdrakt, religiøse bygg og likande, kan desse orda frå patriarken vere passande:

Selv om jeg ikke trakter etter religiøs pluralisme som en verdi i seg selv eller som et religiøst prinsipp, erkjenner jeg at religiøs frihet og pluralisme har en uendelig stor moralsk og samfunnsmessig verdi i forholdt til å stadfeste den ufattelige bredden, storheten og mysteriet ved Guds frihet, så vel som Guds respekt for menneskers frihet. en slik respekt er det høyeste uttrykk for den samme verdien i mennesker og i deres forhold til andre mennesker. Vi kan ikke gripe inn i menneskers religiøse frihet uten å krenke Guds frihet.[4]

Patriarken ser altså ein uendeleg stor samfunnsmessig verdi i den religiøse pluralismen vi har rundt oss. For at vi skal leve saman på ein fredleg måte, treng vi dialog mellom dei truande.

Dialog er begynnelsen på en lang og tolmodig samtaleprosess, ikke en fundamentalistisk jakt på omvendelse eller en eller annen lovmessig kontraktbasert idéutveksling. Det er en måte å lære å lytte på for å virkelig høre - slik at muslimer kan føle seg velkomme og trygge i kristne land, og kristne kan føle seg velkommen og trygge i muslimske land, slik at både jøder og palestinere kan føle seg velkommen og trygge i Midtøsten, og slik at alle minoriteter alle steder kan nyte de samme rettighetene og privilegiene som sine naboer.[5]

Patriarken har høge tankar om religionsdialog. Verkeleg høge tankar.

Er ikke et slikt arbeid hellig? Kan det oppriktig talt anses som noe mindre enn mystisk og sakramentalt? Kan det finnes noe mer dyrebart i Guds øyne enn denne kampen for å kommunisere og relatere? Finnes det noe mer verdifullt med tanke på menneskehetenst fremtid?[6]

Det er synd at denne boka sikkert ikkje blir lest av andre enn særleg interesserte, folk som har ei særleg interesse for kyrkje og miljøvern, helst i kombinasjon, for dette er verkeleg ei bok som mange burde lese og ta til seg innhaldet i. Bartholomeos er ein stor, kristen tenkar, og tankane hans utfordrar til handling som vil merkast langt utanfor kyrkja. Skal ein pirke på noko i boka, kan det nok seiast at det kan sjå ut som om han har ein tendens til å rosemale den ortodokse historia i litt for stor grad, sjølv om han rett nok òg peikar på problematiske sider ved den ortodokse historia og at det kan sjå ut som om han gløymer våre polyteistiske vener når han snakkar om religionsdialog. Dette er glippar vi kan leve med i ei bok som har så mykje viktig å kome med som denne boka har. Ikkje berre når det handlar om miljøvern eller religionsdialog, men også om fredsarbeid, liturgi og grunnleggande teologi om Gud. Oppmodinga mi er altså klar: Les denne boka!

Fotnoter
[1] Side 118
[2] Side 165
[3] Side 178
[4] Side 151
[5] Side 223
[6] Side 224

En fortærende ild

Eg har blitt bedt om å skrive nokre ord om diktsamlinga En fortærende ild som Tore Vaag gav ut i fjor.
Det gjer eg gjerne, men med det forbehold at eg er ein glad amatør når det kjem til lyrikk. Eg les gjerne dikt, men er nok ikkje i stand til å skilje på meir enn kva eg likar og kva eg ikkje likar.

Den observante lesar vil hugse Tore Vaag som nynorskmannen som gjekk over til bokmål i august i fjor i protest mot dei nye rettskrivingsnormane. Eg er ikkje sikker på om diktsamlinga kom ut før eller etter målskiftet, men ho er i alle fall på bokmål, eit val eg helst skulle sett Vaag ha gjort annleis, då det eg har lese av han på nynorsk - med i-mål - er flotte greier. (Sjå til dømes på bloggen hans)

Det vil ikkje seie at dette er ei dårleg samling, for det er det ikkje. Delar av samlinga er verkeleg god. Eg har berre ei snikande mistanke om at det hadde blitt endå betre på nynorsk...

Som det alltid er med slike samlingar, er det noko eg ikkje likar. Som det alltid er med slike samlingar er dette dei dikta som anten skildrar naturen eller brukar mange naturskildringar. («Då Gud holdt fest i Fjaler»? Det er jo heilt utan progresjon!) Det er nokre slike dikt her. «Den gule vinden», «Fjellet taler til skogen» og «Bladene i skogen», for å nemne tre. Det er helst i byrjinga på samlinga eg finn desse. Når eg kjem lenger uti boka, kjem det spor av gull.

Eg mistenker Vaag for å ha lese sin Tor Jonsson, for tidvis er dette som ein modernistisk Jonsson på bokmål. «Dobbel utvelgelse» er eit slags ekko av «Andakt i ensemda», og mange av dikta har den mørke, leitande religiøsiteten ein også finn i Jonsson sin poesi. Rett nok er det ikkje like mørkt, men den  pirrande, søkande nerva er tilstades i fleire av dikta.

Dikta tar meg inn i eit landskap som minnar om det eg hamnar i når eg les Neal Gaiman, utan at det er nokon vidare likskap mellom dei to forfattarane. Eit dunkelt landskap der mytologiske referansar stikk fram som små peikarar som drar tankane vidare frå orda som står. Eit landskap der skiljet mellom drøymar og røynd ikkje er så klart eller så viktig. Og det er eit landskap eg likar meg i.

Eg har lyst til å trekke fram eit dikt frå samlinga til slutt. Diktet er kanskje ikkje så karakteristisk for heilskapen, for det er av dei eg trur det vil vere mogeleg å einast om ei eins tolkning av diktet. Det er ikkje så mange av dei i boka. Diktet «Den landflyktige gud» står for meg som ein velretta påpeking av vår mest utbreidde guddom: Kroppen.

Anegalleriet roper ikke lenger
til en ukjent gud. 

Men i de sene timer hviskes det
fra dødsangstens opplyste tempel
til pustens gud,
blodårenes gud. 

Av dødens jord
stiger dulgt lovsang opp. 

I midnattskystene
fra bannlyste øyer av tro
bringer vinden frem de glemte sukk
som ingen lenger kommer i hu.

Sanninga om dei svarte madonnabileta - eller kanskje ikkje...

Svart madonna

I serien av bokmeldinger for bøker som kom ut for lenge sidan har vi i dag kome til ei bok eg kom over for nokre år sidan, nemleg Svart madonna av Görel Cavalli-Björkman. Eg hadde nettopp lese om svarte madonnabilete i Polen og Spania, og kjøpte boka for å lese meg opp på dette spanande emnet. Kvifor er det slik at vi har nokre madonnabilete og statuar rundt i Europa som framstiller Maria som svart?

Eg tok derfor til på boka, glad og nøgd. Den gleda skulle snart snu. Det viste seg raskt at dette ikkje var eit forsøk på å sjå på dei svarte Mariabileta på ein fornuftig måte, men eit forsøk på å setje dei inn i ein ny-gnostisk samanheng der dei står som uttrykk for ein gudinnekult som skal ha levd i Europa, og særleg blomstra i Middelalderen, med eit oppsving i Frankrike under Merovingane. Sjølvsagt godt blanda saman med spanande utsegn om Maria Magdalena. Som tatt frå Dan Brown? Ikkje heilt, men mykje i same gate.

Lat oss sjå  litt på siste kapittel, der vi får høyre følgjande om Maria Magdalena.

Vi har sporet den svarte madonnaens opprinnelse tilbake til de forhistoriske morgudinnene. Disse gudinnene hadde en helt annen stilling enn det nye testamentets kvinner. Blant dem er det utelukkende Maria Magdalena som beholder en sterk stilling. Alle skrifter som fremholdt hennes betydning, har imidlertid blitt utelukket fra Bibelen.[1]

Det er jo for det første interessant at ein kan gje eit godt bilete av forhistoriske gudinner, all den tid det at noko er «forhistorisk» tyder at det kjem frå ei tid der «de skriftlige kildene er sparsomme eller altfor usikre til å kunne gi et dekkende bilde av historien.» Å kunne gje eit sikkert bilete av korleis det religiøse hirearkiet var med så mangelfullt kjeldemateriale er sjølvsagt umogeleg. Ein kan gjere kvalifiserte forsøk på dette, men det vert heller ikkje meir. At kvinnelege gudinner i polyteistiske religionar har sterke posisjonar er sjølvsagt riktig, men det har kvinnene i Det nye testamentet også. Der får vi høyre om kvinner som masar på Jesus, som vert kalla apostlar, som tar på seg å føde Gud på jorda, som får heile huset sitt til å bli døypt og overtalte Paulus og dei som var med han til å bli hjå dei[2] og så vidare. Ikkje minst får vi høyre om Maria Magdalena og korleis ho får sjå den oppstandne Kristus og får i oppgåve å fortelje dette til disiplane som var redde og hadde gøymt seg.

Men Maria stod utanfor ved grava og gret. Som ho gråtande bøygde seg fram og såg inn i grava, fekk ho auge på to kvitkledde englar som sat der Jesu kropp hadde lege, ein ved hovudet og ein ved føtene. «Kvifor græt du, kvinne?» spurde dei. Ho svara: «Dei har teke bort Herren min, og eg veit ikkje kvar dei har lagt han.» Då ho hadde sagt dette, snudde ho seg og såg Jesus stå der; men ho skjøna ikkje at det var han. «Kvifor græt du, kvinne?» spør Jesus. «Kven leitar du etter?» Ho tenkte det var gartnaren, og sa til han: «Herre, er det du som har teke han bort, så sei meg kvar du har lagt han, så eg kan ta han med meg.» «Maria», seier Jesus. Då snur ho seg til han og seier på hebraisk: «Rabbuni» – det tyder meister. Jesus seier til henne: «Rør meg ikkje, for enno har eg ikkje stige opp til Far. Men gå til brørne mine og sei til dei at eg fer opp til min Far og dykkar Far, til min Gud og dykkar Gud.» Då gjekk Maria Magdalena til læresveinane og sa til dei: «Eg har sett Herren!» Og ho fortalde dei kva han hadde sagt til henne. [3]

Maria Magdalena var den første som såg Jesus som hadde stått opp frå grava og det var ho som fekk i oppgåve å vere den første som spreidde evangeliet opp oppstoda frå dei døde.  Bortsett frå at «[a]lle skrifter som fremholdt hennes betydning, har [...] blitt utelukket fra Bibelen»...

Korleis kyrkja skal ha sett på dei svarte madonnabileta er ikkje boka heilt einig med seg sjølv om. Tidleg i boka vert det hevda at «[d]en svarte madonnaen er ganske enkelt så sjenerende for den katolske kirke at man ganske enkelt foretrekker å ikke være ved at hun er svart»[4]  og at «[k]ulten av den svarte madonnaen, som var spesielt dominerende på 1000-tallet og i senmiddelalderen, har overlevd inn i vår tid, til tross for aktiv motstand fra den offisielle kirken».[5] Så langt eit mørkt bilete, altså, heilt i tråd med det som er hovudstrauminga i boka, nemleg at kyrkja har fortrengt og undertrykt den feminine guddomen, anten representert med gnostisisme eller eldre mor- eller jordgudinner.[6] Korleis forfattaren ser på til dømes historia rundt ikonet Vår Frue av Czestochowa som ein har redda og verna over i hundrevis av år, og som skal ha stått i eit kloster i Polen siden 1300-talet, veit eg ikkje, særleg ikkje sidan ho brukar tre sider på dette ikonet og historia rundt det.[7] Heller ikkje korleis ho forklarar at madonnaen på Montserrat er skytshelgen for Katalonia og var eit pilegrimsmål for mellom andre Ignatius Loyola. Også dette ikonet får tre sider i boka.[8] Det heng heller ikkje saman med at ho heilt til slutt i boka slår fast følgjande:

Den svarte madonnaen kan minne oss om at menn og kvinner er likeverdige deler av en androgyn helhet. Menn trenger å bli klar over det feminine prinsippets makt, ellers blir de styrt av det i sin underbevisthet. Konger og paver har tilbedt de svarte madonnaene i Le Puy, Rocamadour, Montpellier, og Chartres gjennom alle tider».[9]

Tilbedinga har sjølvsagt skjedd medan ein har oversett at dei var svarte og aktivt motarbeida tilbedinga...

Forfattaren avviser at den svarte fargen kan kome av materialet statuane var laga av, sot frå lys og røykelse, kunstnarar som meinte at folk i Palestina var svarte og liknande grunnar. Ho seier derimot:

At den svarte fargen har en symbolsk betydning, blir imidlertid åpenbart hvis man setter den svarte madonnaen i relasjon til Den store mor i religionene som eksisterte før kristendommen i middelhavsområdet. Kanskje madonnaen er svart fordi hun er en jordgudinne. Den svarte jorden er den rikeste og mest fruktbare. Kanskje hun er svart fordi hun i likhet med den indiske Kali symboliserer den svarte natten og døden samt alt det skjulte som har vært knyttet til kvinnelige krefter i vesterlandsk kultur. Ifølge det forhistoriske morgudinneprinsippet er døden et frø til nytt liv.»[10] 

Så går ho gjennom Høgsongen, kabbalistiske middelaldermyter om Lilit og ulike gudinner og ulik naturtru. Forfattaren meiner desse vert samla til den svarte madonnakulten på 1100-talet, og vert innført av krossfararar som kom heim. Ho presenterer også ein hypotese vi nok delvis kjenner frå før. På 1100-talet vart organisasjonen Notre Dame de Sion etablert. Denne skulle få merovingane attende på den franske trona, og dei tilbad den svarte madonnaen. Kvifor gjorde dei det? Jo, selskapet kjente den store sanninga, nemleg at Maria Magdalena, den nye dronninga av Saba, bar Jesus sin arving i magen då ho gjekk i land i Frankrike. Med seg hadde ho også ei egyptisk tjener, Sara. Sara bind saman Maria Magdalena og Isis, og Maria Magdalena skal ha blitt kalla for Den egyptiske Maria. Og kjelda til dette? Ingen ringare enn den kjente falsknaren Pierre Plantard.[11]

Isis og Horus.
Biletet er henta frå
Wikimedia Commons.

Ein kan sjølvsagt sjå nokre likskapar mellom Maria og gudinner som Isis . Ein skal ikkje vere særleg kjent med ikonografi for å sjå likskapar mellom statuen av Isis og Horus og bilete av Maria og Jesus. Det tyder sjølvsagt ikkje at det er snakk om dei same personane. At ei mor ammar barnet sitt, er sjølvsagt ikkje at alle ammande mødre er denne mora. Det er heller ikkje naturleg å tru at statuar og bilete av Maria i Europa, svart eller kvit, eigentleg vart sett på som bilete av Isis, Artemis eller andre gudinner. I den grad ein hadde tidlegare gudinnebilete som samsvara med ny religion, er det naturleg å tenkje seg at desse vart inkorporert i den nye religionen, noko også forfattaren sjølv seier før ho går løs på ulike gudinner for å vise korlei dei har blitt til den svarte madonnaen.[12]

At identifikasjonen av eventuelle gamle bilete som noko anna enn Maria og Jesus skulle kunne halde seg i samfunn som var prega av analfabetisme og ein ny religion er ikkje særleg truverdig. Då er det meir truverdig det mariaforskaren Michael P. Duricy seier:

We may even wonder whether pagan statues of Mother and Child were thought to represent someone other than the Virgin Mary and her Son, Jesus. For Christians, Mary is "The Woman" (cf. Jn 2 and 19). Similarly, the only child worthy of special note is "The Christ Child." Lacking explicit identification, it seems natural that Christians read these perspectives into any art they saw. In fact, it seems that Eusebius of Caesarea took advantage of this predisposition and, sublimating any pagan roots [which he considered likely], used an image of the black Madonna as preparatio evangelii or evangelical preparation, a readily accepted introduction to the full Christian mystery, which is indeed centered on the Word's Incarnation through Mary.[13]

Dette samsvarar med det forfattaren sjølv seier, og det gjer det endå meir underleg at ho likevel meiner at desse svarte madonnaene viser at det har vore ei levande tru på ei gudinne i Europa fram til vår tid. At ikonografi kan ha røter attende, er ikkje eit prov på at trua som har vore har blitt med vidare, men bør heller lesast som teikn på at kristendomen har inkulturert kunsten, slik vi har sett kristendomen gjere med mange ulike fenomen på mange ulike stader i verda.

Svart madonna gav meg altså ingen kunnskap om korleis desse svarte madonnabileta har kome inn i det kultiske livet i Europa og delvis fått ein så framtredande plass. Boka gav meg derimot eit strålande innblikk i det ny-gnostiske vrengebiletet på historia og korleis ein kan kome med utsegn som står steilt mot kvarandre, som at kyrkja skal ha motarbeida desse bileta samstundes som pavar har dyrka dei, og kjem opp med ein underleg konklusjon på bakgrunn av dette.

«Gnostikerne, representert ved Maria Magdalena, tilber en guddom som er både mannlig og kvinnelig og tjent av prester av begge kjønn.»[14] hevdar forfattaren i konklusjonen sin. Thomasevangeliet, eit skrift som kjem frå Nag Hammadi-funnet, eit skriftfunn som stort sett omfattar gnostiske skrifter,[15] har dette å seie om kvinner:

Simon Peter sa til dem: Maria må forlate oss, for kvinner er ikke livet verdig. Jesus sa: Se, jeg skal lede henne og gjøre henne mannlig, slik at også hun blir en levende ånd som er lik med dere menn. For hver kvinne som gjør seg mannlig skal komme inn i himmelens rike.[16]

Eg vil hevde at synet på Maria Magdalena, og alle andre kvinner, er mykje betre i dei kanoniske evangelia enn det ein finn i dette skriftet med gnostisk tilknytting.

Om nokon av lesarane skulle ha tips om ei god bok om desse svarte madonnabileta tar eg imot tips med takksemd.

Eg har nok uansett tatt meg vatn over hovudet når eg forsøker å seie noko om denne boka, for som det vert slått fast: «Å overvurdere sitt intellekt er en typisk mannlig egenskap.»[17]

Fotnoter
[1] Görel Cavalli-Björkman, Svart Madonna, Pax 1998. Side 108
[2] Apg. 16, 14-15
[3] Joh. 20, 11-18
[4] Svart madonna, Side 12
[5] Ibid
[6] Ibid, Side 13-16
[7] Ibid, Side 104-106
[8] Ibid. Side 81-89 (fleire heile sider med bilete imellom teksten)
[9] Ibid. Side 110
[10] Ibid, Side 12
[11] Ibid, Side 48-50
[12] Ibid, Side 25
[13] Black Madonnas
[14] Svart madonna, Side 108
[15] Halvor Moxnes i innleiinga til Apokryfe evangelier i Verdens hellige skrifter, 2001 Side XXIII
[16] Apokryfe evangelier i Verdens hellige skrifter, 2001, Side 56.
[17] Svart madonna, Side 9

Hvorfor be, hvordan be

I serien av bokmeldingar for bøker som kom ut for ei stund sidan har eg i dag kome til den lille perla Hvorfor be, hvordan be, skrive av Enzo Bianchi, prior for Bose-fellesskapen, eit økumenisk klosterfellesskap i Italia han har grunnlagt.

Hvorfor be, hvordan be kom ut på St.Olav forlag i 2010, og er ei av dei beste og mest oppbyggjande bøkene eg har lese på lang tid. Den er kort, rundt hundre sider, noko som gjer at den bør vere overkommeleg for dei fleste. Boka gjev ei særs god innføring i kva kristen bøn er, og korleis bøna bør vere. Dette vil ikkje seie at ho gjev formlar for bøner, liturgiar eller særleg mange konkrete råd, men at ho fokuserer på det Skrifta lærer oss om korleis vi skal be.

Boka lærer oss at bøn er noko som dreier seg om å kome inn i eit nærare høve til Gud. Det er Gud som er den aktive part i bøna, vår del av bøna er å gje vårt svar, å lytte til Gud. «Å be er å åpne seg for fellesskap med Gud»[1] Bianchi framhevar korleis den kristne bøna handlar om å lytte. Han seier at den autentiske bøna startar der ein lytter, og viser til forteljinga med Samuel i tempelet; «Å lytte er å be og har absolutt forrang, siden det annerkjenner Guds initiativ».[2] Gjennom å lytte vert vi omdanna av Anden, og vert meir og meir like Kristus.

Han viser også korleis den «einsame» bøna er naudsynt. Bøn åleine «i ensomhet, for seg selv er ikke en form for induvidualisme, men en anledning til å møte Gud»,[3] og noko som er eit naturleg og naudsynt tillegg til kyrkja si fellesbøn i liturgien.

Særleg synet hans på bøna som noko som ikkje primært er ein menneskeleg aktivitet, men noko Gud gjer i oss meiner eg er både nyttig, oppbyggjeleg og frigjerande. Det kan fri oss frå tankar om at ein ikkje «kan» be, samstundes som det viser tydeleg kva som er formålet med bøna, nemleg samfunn med Gud. «Ved å lytte til Ordet, trer vi inn i den indretrinitariske dialogens mysterium»[4]   

Boka er konstruktiv og lite polemiserande. Eg skulle gjerne fått meir når han seier at forbøna i dag er «i en form som ikke er autentisk evangelisk. Den reduseres til magi, til en slags befaling rettet mot en Gud man tenker seg som umiddelbart «tilgjengelig», og med en plikt til å tilfredsstille ethvert behov vi måtte ha.»[5] Dette er tankar eg sjølv også har vore innom, sjølvsagt ikkje i så velformulerte vendingar, og som eg gjerne skulle sett utdjupa frå ein andeleg klok mann som Bianchi. Utdjupinga kjem ikkje i denne boka, noko som kanskje er like greit, då dette er ei bok om kva bøn er og korleis ein ber, meir enn eit debattinnlegg. Vi får vente i spaning på andre bøker om emnet.

Omslaget, som på mange måtar er fælt og ser ut som noko som kan kome frå familiekulten til eit eller anna amerikansk, evangelikalt forlag, siterer han på konklusjonen hans. Det vil eg og gjere.

Vi må aldri bli trette av å si til Herren: «Lær oss å be»[6]

Kanskje vi kan sjå på denne boka som eit svar til dei som har spurt om dette, for den er verkeleg ei god lærebok i bøn. Anbefalast!

Fotnoter
[1] Side 27
[2] Side 30
[3] Side 54
[4] Side 31
[5] Side 64
[6] Side 106

Kristen-Norge

Etter at den materialistiske delen av kristmessefeiringa gjorde at eg satt att med to utgåver av ei og same bok, vart eg ein av dei som gjorde sitt til at tredje juledag levde opp til sitt rykte som den store byttedagen. Boka eg då kom heim med var Kristen-Norge. En oppdagelsesreise av Didrik Søderlind.

Didrik Søderlind er nok ikkje i utgangspunktet den ein forventa skulle levere ei bok om dei ulike avskuggingane av det kristne Norge, all den tid han arbeider i Human-Etisk Forbund og tidlegare har levert litteratur om mellom anna den norske svartmetallscena. Men boka kom altså ut i 2010, og vart møtt med til dels særs gode kritikkar. Sidan ho kom, har boka stått på leselista mi, men sneik seg altså ikkje inn før som den desidert siste boka i 2011.

Plottet i boka er enkelt og smått genialt. Søderlind brukte eitt års tid på å reise rundt i Norge og vitje ulike kyrkjelyda. Han skulle finne ut kva kristennorge bestod av, kva som skilde dei ulike samfunna og kva som band saman. Korleis dei ulike praktiserte trua trua si og kva ein trudde på. Og han stilte seg open for å verte overtydd om at nokon hadde rett.

Det må seiast at Søderlind absolutt ikkje er av dei mest religionsfiendlege ein kan støte på i HEF, hadde han vore det hadde ikkje denne boka blitt så god som ho er. Og når sant skal seiast hadde ho nok heller ikkje blitt så god om nokon av oss på innsida av kristennorge skulle ha skreve henne. Søderlind vert ein stad i boka utfordra på korleis han som ateist kan skildre kristne kyrkjelydar på ein rettvis måte, og gjev som svar (fritt parafrasert etter hukommelsen) at det er jo det han gjer når han skildrar andre truande, så då må det gå her også. Og det går strålande godt.

Dette er ei bok det absolutt er bruk for. Til Klassekampen sa Søderlind at det er ei katastrofe kor lite folk kan om kristendomen. Det han han rett i. Men denne boka kan rette opp i dette, for det er ei flott innføring i ulike konfesjonar, i ein del kristen grunnteologi og i den norske kristenheita. Det er sjølvsagt ikkje komplett, det er ikkje heilt systematisk, det er heller ikkje heilt utan feil, men alt i alt er det svært bra. Det er informativt, det er underhaldande, det er pirrande, det er nyttig. Boka burde vere obligatorisk lesning for alle som er interessert i kristendomen, anten for å finne ein andeleg heim i religionen eller for å kritisere han, for i denne enkle boka finn ein mykje informasjon alt for mange folk manglar.

Sjølv likte eg svært godt kapittelet der han var på vitjing hjå læstadianarane i Tromsø. Det var spanande å lese ei skildring av ein del av den kyrkja eg sjølv høyrer til som eg ikkje har nokon erfaring med. Det eg derimot har erfaring med er vanlege gudstenester i Den norske kyrkje. Eg var sjølvsagt spent på kva Sønderlid meinte om den gudstenesta han var på, men eg trur både eg og han vart positivt overraska. Men kvifor er det eigentleg med eit kapittel om new-age i boka? Det verka malplassert på meg. Særleg sidan kapittelet om adventistane då vart ståande litt på utsida.

Dette er uansett ikkje noko som trekk særleg ned inntrykket av ei særs god bok. Det gjekk ei stund før eg fekk somla meg til å lese boka, men boka er absolutt like aktuell om vi no skriv 2012 og ikkje 2010. Kristen-Norge. En oppdagelsesreise er ei av dei beste, om ikkje den beste, bøkene eg las i 2011. Anbefalast på det sterkaste!

Klostervisdom til folket

I forrige veke var eg ein snartur innom det som er att av Bokladen i Bergen. Det er alltid spanande å kome inn i den butikken, for der finn ein ting ein rett og slett ikkje finn i andre butikkar i Norge eg veit om, med eit hederleg unntak for St. Olav katolske bokhandel i Oslo. I Bokladen fekk eg meg ein triveleg prat, og gjekk ut derifrå med ei bok og nokre andre ting.

Boka har eg lyst til å seie nokre ord om. Christopher Jamiston si bok Ditt hellige rom. Klostervisdom for moderne mennesker kom på engelsk i 2006 og på norsk i 2009, så det er altså ikkje ei  heilt rykande fersk bok utan at fem år på nokon som helst måte er lang tid i klostertradisjonen. Den er altså like aktuell, eller uaktuell, som då ho kom.

Jamiston er abbed i benediktinarklosteret Worth i Sussex. Dette klosteret er kjent for engelskmenn etter at det vart laga ein slags reality-serie derifrå. Reality-serien The Monastary vart ein overraskande stor suksess, og har også gått på TV her i Norden, dog utan å få noko særleg merksemd. Denne boka er ein slags oppfølging av serien, der Jamiston vil forklare klostervisdomen til nye folk. 

Tanken hans er at ein ikkje treng å vere munk for å leve etter klostervisdomen og implementere delar av klosterlivet i sitt eige liv. Om ein meiner ein ikkje har tid til dette, er ikkje det ei orasking god nok for abbeden, då han argumenterer godt for at dette har ein valgt sjølv, og ein kan derfor velgje det vekk. Boka er ei innføring i korleis ein kan leve sitt eige liv nærare det ein finn skissert i Benedikts regel. Dette gjer Jamiston tidvis svært godt. Sæleg likte eg kapitla om kontemplasjon og det å vere lydig. Han viser på ein god og enkel måte kva som er kristen bøn og korleis ein kan bruke dette til å kome nærare Gud og høyre Gud, og han visert glitrande korleis det moderne, individualistiske samfunnet ikkje i så stor grad handlar om fridom til eigne val som vi likar å tru i vår tid. Også andre delar av boka har mykje visdom i seg, men det var særleg desse to kapitla som tala til meg. 

Det er derimot ein ting eg stussar på, og som trekk ned heilskapen i boka for min del. Jamiston, og dermed forlaget, siktar seg inn på søkjande menneske, gjerne menneske utanfor kristendomen. Det er sjølvsagt prisverdig og noko fleire burde gjere. Jamiston skriv at «[de]nne boken vil hjelpe deg inn i det Benedikt lærer oss, men forutsetter ikke at du, leseren, er  kristen. Det den derimot forutsetter , er at Benedikt og hans klostertradisjon er kristen.» (side 15) Presiseringa er grei, og boka legg aldri skjul på at den handlar om ein kristen klostertradisjon. Og nettopp på grunn av dette er eg skeptisk til kor godt den fungerar inn mot søkjande og dei som definerer seg utanfor kyrkja. Boka er slik eg ser det i bunn og grunn indrekyrkjeleg, men forsøker på ein måte å «kamuflere» dette. Eg trur boka ville blitt endå betre om Jamiston heller skreiv meir medvite til kyrkjefolket og heller skreiv ei anna bok, som ikkje er så tett knytt til Benedikts regel, til dei som er på leit. Det trur eg særleg dei søkjande hadde hatt større utbytte av. Eg trur ein treng noko kyrkjeleg kompetanse for å få eit godt utbytte av boka.  

Ditt hellige rom er ei bok som eg vil tilrå til alle som har ein grunnleggjande kjennskap til kyrkjetradisjonen og vil ha inspirasjon til å leve eit meir disiplinert andeleg liv. Den er enkel og vis på same tid, og gjev fleire gode og enkle tankar til kvardagslivet for folk som er utanfor klosterlivet.