Din søte forening å smake...

Store delar av tida frå forrige innlegg har blitt brukt på i sørlegare strøk, der Moderkyrkja rår. Lesarar av St. Isidors minne har nok sjeldan vore i tvil om at denne skrivaren har sterke sympatiar med mykje av det Moderkyrkja har med seg av lære og praksis, og også delvis med estetikken. Sympatiane mine har sine grenser, som seg hør og bør. Det kan vere opp til lesaren å gjette på kva side av grensene desse bileta ligg.

Bileta viser det eg trur er rekvisita til å feire den første kommunionen. Alle bileta er frå vindauget til ein snopebutikk i La Orotava på Tenerife. 

Miserere

Fastetida stig fram, og St. Isisdors minne opnar ei luke i fastekalenderen litt for tidleg. På 1630-talet byrja ein å bruke ein særskild versjon av Salme 51 på tidebønene i det sixtinske kapell på onsdag og fredag i den stille veka. Fleire komponistar skreiv musikk til dette, men det mest kjente stykket vert tillagt Gregorio Allegri, sjølv om Wikipedia seier det også inneheld stoff ein annan komponist har skrive.

Miserere, som dette musikkstykket vart kalla, imponerte paven i så stor grad, at han bestemte at det kun skulle brukast i det sixtinske kapell. Han forbaud nokon å skrive det ned og ta det med til andre stader, med ekskommunikasjon som straff for den som måtte finne på å ta seg til rette.

Men sjølvsagt kom Miserere  seg ut av Vatikanet, utan at ein eigentleg veit heilt korleis det skjedde. Eg likar best denne versjonen, sjølv om den høyrast ein smule legendarisk ut...

I 1769 var Wolfgang Amadeus Mozart 12 år, og faren tok han med på ein tur til Italia for å lære om musikk. Dei kom til Roma akkurat i den stille veka, og Mozart drog til det sixtinske kapellpå onsdagen for å høyre Miserere. Då det heile var ferdig skreiv han ned heile stykket på hugs, og drog attende på fredagen. Då hadde han gøymt notatane sine i hatten sin, og fulgte med medan koret song, slik at han fekk retta opp i småfeil.

Det kan vere at dette faktisk stemmer, for ein engelskmann som traff Mozart seinare den sommaren, gav i 1771 ut stykket, slik at resten av verda også fekk høyre denne fantastiske songen.

Dette må vere eit av dei vakraste musikkstykka som er skrive. Her sunge av The Choir of Claire College, Cambridge.  

Og så kan ein samanlikne med salme 51 i denne klassikaren og lure på kva som har skjedd med kyrkja sin estetiske sans...

Tenk deg om før du ber til St. Olav!

Olav den heilage. Kanskje ikkje mannen du vil
ha hjelp frå.
Biletet er Gerhard Munthe si illustrasjon til
Heimskringla frå 1899 og ligg på WikimediaCommons.

Via den strålande boka Nidarosdomen av Atle Næss kom eg over denne nydelige snutten frå Passio Olavi, forteljinga om Olav den heilage, truleg skrive av erkebiskop Øystein.[1]

Det var ein dekn,[2] dansk av ætt, som var komen til byen åt den heilage Olav; han hadde falle for freistingane åt det skrøpelege kjøtet og hadde fått mange søner. Di fleire born han fekk, di større armod seig han ned i. Men då no borna leid naud, gjekk han sistpå i seg sjølv og kom og bad oss om råd; han vedgjekk at han hadde vore munk, og då han no hadde teke til seg dei frelsande formaningane, lova han å venda attende til eit gudeleg liv. Men som det no gjekk ei tid, vart den gneisten av anger som hadde vorte tendra i han, kjøvt av syndig elsk; og med di han vart halden uhjelpeleg fast i si gamle syndelyst, fekk han den straff frå Gud at kjønnslemen trutna opp så at det ikkje var til å halda ut. Driven av den fæle smerta tok han til å reka omkring på måfå: og endå han var uverdig og heldt fram i sitt syndeliv, kasta han seg ned, i si fortviling, framfor altaret åt den heilage Olav så tidt det var høve til det. Og då han no oftare våga seg til å falla på kne der, ubotferdig som han var, då hende det sistpå at han sovna. Og sjå! då kom det til han ein mann som såg ut til å vera ein lækjar. Då deknen spurde kva han heitte, svara mannen: «Eg er den Olav som du har kalla på» - og så sette han brennejarnet sitt gjennom den sjuke lemmen. Denknen vakna i fælske ved synet og merka at lemen, som han hadde drøymt at jarnet rørte ved, sveid som han var gloande; han bad då om å få eit kaldt laug, så den fæle pina kunne verte lindra noko ved lunka vatn. Då han no sette seg ned i badet, hende det at lemen, som hadde vorte gjennomstungen av jarnet, losna og fall av - og dermed kvarv óg evnen til å synda. Det som vi her fortel dykk, har vi sett med eigne augo etter at vi kalla saman nokre av dei eldre klerkane i kyrkja vår.[3] 

Slik kan det altså gå om ein ber Olav om hjelp. Det gjeld å tenkje seg godt om før ein søkjer hjelp frå den karen! Av ein eller annan grunn finn eg kun denne underforteljinga i ei av dei tre utgåvene av Passio Olavi som ligg ute i elektronisk form hos Nasjonalbiblioteket. Eg veit ikkje om eg er dårleg til å leite eller om det kun er 1970-utgåva som har ho med, men det er i alle fall ei fornøyeleg forteljing.

[1] Forteljinga står omtala i Atle Næss, Nidarosdomen, Gyldendal Norsk Forlag, 2011, side 110-111
[2] Næss seier at dekn er det same som «diakon», på den tida ein medhjelpar for presten.
[3] Sitatet er henta frå Passio Olavi : lidingssoga og undergjerningane åt den heilage Olav, Samlaget, 1970, side 61-62

Anagram

George Herbert.
Biletet er henta frå Wikimedia Commons.

Mi utgåve av Lutheran Book of Worship seier at det i dag er minnedagen til George Herbert, eit nytt kjennskap for min del, men ein mann som har gjeve oss dikt eg trur eg skal sjå meir på.

Festivals and Commemorations kan fortelje oss at Herbert vart fødd inn i aristokratiet i Wales i 1593. Han fekk ei god utdanning i språk og musikk ved Trinity College i Cambridge. Han sat i parlamentet og var orator ved universitetet. Rundt 1625 vart han diakon, og i 1630 vart han ordinert til prest. Han skal ha vore ein særs dyktig prest, men rakk berre å tenestegjere i rundt tre år, før han døydde av tuberkulose 1. mars 1633.

Då hadde han allereie skrive manuskriptet til si eine diktsamling, The Temple. Denne diktsamlinga har blitt kalla for «the best collection of religious lyrics in English», og nokre av tekstane vert framleis brukt som salmar. Dikta er ofte i same gate som i dag vert kalla for «konkret poesi», altså at dikta er grafisk forma på ein måte som understrekar orda, til dømes formar orda i «The Altar» eit altar.

Det som umiddelbart greip meg var derimot eit lite dikt om Maria. Diktet er umogeleg å omsettje, og krev kanskje noko gresk- og hebraiskkunnskap for maksimalt utbytte, men for eit dikt!

«Anagram» av George Herbert

Biletet er scanna frå 1633-utgåva av The Temple og ligg på Wikimedia Commons.

Gapestokken i Manger kyrkje

Gapestokken i Manger kyrkje. Med halsring.

Endeleg har eg rota meg til å sjå noko eg lenge har hatt lyst til å sjå, nemleg gapestokken i Manger kyrkje. På galleriet i kyrkja, stua vekk i eit hjørne, står ein gapestokk som mest truleg er frå 1764.

Og det er omtrent alt eg har klart å finne ut om denne gapestokken. I Manger kyrkje og prestegard, som kom ut i samband med hundreårsjubileet til kyrkja i 1991 ser det ut som om gapestokken ikkje er omtala. Den einaste plassen eg finn noko med litt substans om denne særskilde gapestokken er på norgeskirker.no, eit samarbeidsprosjekt mellom Norsk institutt for kulturminneforskning og KA. Der kan ein lese følgjande setning heilt på slutten av det som står om den forrige kyrkja på Manger, ei kyrkje frå 1743:

En gapestokk med kjetting og halsring, datert 1764, står på loftet i den nåværende kirke.

Gapestokken er altså gamal, men kanskje han kom inn i kyrkja ein gong etter 1991? Nokon på Radøy må jo kjenne til dette, og kan kanskje utdjupe?

Uansett kan vi seie noko meir om gapestokkar, generelt. Ei masteroppgåve i historie frå Universitetet i Oslo i 2010 om rettssystemet på 1600-talet seier dette om gapestokken:

Poenget med gapestokken var at den kriminelle skulle vises frem og ydmykes i offentlighet. Dette var som regel en stasjonær innretning av tre som låste fast nakken på den som skulle ydmykes. Gapestokken var som regel plassert på et svært offentlig sted i lokalmiljøet, og dette var ofte rett ved siden av kirken. For at dommen skulle ha størst mulig effekt ble den dømte ofte idømt tid i stokken på søndager da det var mange folk til stede. Slik ble ydmykelsen størst mulig.

Ut frå dette er det sansynleg at gapestokken på Manger stod utanfor den forrige kyrkja, slik at dei som gjekk til gudsteneste skulle sjå forbrytarane.

Rett nok er det hardt å kalle alle som vart dømde til gapestokk for forbrytarar etter våre standarar. Wikipedia viser til Christian V si lov frå 1687 for å illustrere kva som kunne gjere at folk hamna i gapestokk.  Ser vi i denne lova, kan vi finne følgjande horrible brotsverk som kunne sende nokon til vanæra i gapestokken.

Befindis Ungdommen paa Kirkegaardene med Legen Stimen, eller anden Uskikkelighed, naar Guds Tieniste i Kirken forrettis, at vanhellige Tienisten, da skal de, som dertil have Tilsyn, have Magt til at straffe de Smaa derfor med Riis, eller Pisk, og de store med Gabestokken
Chr. Vs NORSKE LOV: Siette Bog. 3 Cap. Om Helligbrøde. 10. Art

Her står han. Gøymt vekk i eit hjørne på galleriet.

I kapittelet før, «Om Sværen og Banden», kan vi lese at også banning kunne føre til gapestokk, men det er for kronglete skrive til å siterast her. Det er mogeleg eg er klønete, men eg finn ikkje andre brotsverk som vart straffa med gapestokk i dennne lova, men Store Norske Leksikon kan fortelje at også gatebråk vart straffa på denne måten, og at stokken også seinare vart brukt til å krevje inn bøter.

Gapestokken var særleg i bruk på 1700-talet, og vart siste gang brukt i Norge i Moss i 1840. I 1848 vart heile straffa avskaffa.

Vi får tru at det som kan seiast om gapestokkar generelt også kan seiast om den i Manger. Om nokon kjenner meir til den særskilde historia på Manger er eg interessert i å lære meir.

Det hadde forresten vore artig om ein hadde vist fram denne klenodiet litt meir. Ein historisk skatt som dette fortener betre enn å stå gøymt vekk i eit hjørne på galleriet. Gapestokken er ikkje det stoltaste Norge har å by på, men det er like fullt ein del av historia vår. Særleg no når ein feirar grunnlova, kunne det passa å tatt fram noko som viser korleis lovene var tidlegare, men også inn i tida med vår grunnlov.

Får vi sjå noko slikt i Sotsji?

Biletet er henta frå engelsk Wikipedia.

Propagandamaskina i Russland går for fullt no, og det kan verke som om det største problemet i verda i dag er for lite jubel mellom reklamepausane i sendingane.

Slik er det sjølvsagt ikkje. Gjennom OL får både Putin og IOC legitimitet, noko verken korrupsjonskameratane i IOC eller halvdiktatoren i Kreml fortener.

Eg ynskjer at nokon kunne ta mot til seg og protestere. Det er nok å protestere mot. Korrupsjonen og arrogansen i IOC, den totalt øydeleggande kommerisaliseringa av idretten, Putin sine brot på menneskerettane, den enorme pengesløsinga før OL, korrupsjonen og dei store miljøskadane dette arrangementet påfører Sotsji. Det er eit koldtbord med gode saker å protestere mot om nokon vågar.

Tenk om nokon kunne gjere som i Mexico i 1968.

I sommer-OL i 1968 vann Tommie Smith frå USA 200 meteren. Med seg på pallen hadde han Peter Norman frå Australia og John Carlos frå USA. Alle hadde gløymt dei no, hadde det ikkje vore for det dei gjorde på pallen.

Då dei tre stod på pallen og «Star Sprangeled Banner» skulle spelast, løfta Smith og Carlos ei hand kvar. På handa, som var knytta til ein knyttneve, hadde dei ein svart hanske. Dei viste «Black Power»-helsinga, sjølv om dei seinare hevda det var meint som ei menneskerettshelsing.

Smith og Carlos kom på pallen utan sko, men med svarte sokkar, eit symbol på fattigdommen mellom dei svarte. Dei to amerikanarane løfta ulike hender. Den eine høgrehanda og den andre venstrehanda. Dette var på grunn av at ein av dei hadde gløymt hanskane sine. Norman, altså mannen frå Australia, foreslo då at dei skulle dele på hanskeparet. For Norman var klar over kva som skjedde. Saman med dei to andre på pallen tok han på seg eit merke for organisasjonen Olympic Project for Human Rights, ein organisasjon som jobba mot rasisme. Det vart altså ein sigerspall spekka med politisk symbolikk. Heilt blotta for den såkalla «nøytraliteten» IOC vil ha.

Det heile fekk sjølvsagt konsekvensar. Amerikanarane vart kasta ut av OL, men gjorde det seinare godt innen idrett i USA. Norman fekk mykje kjeft i Australia, og sjølv om han var godt kvalifisert, vart han ikkje tatt ut til OL i 1972. Protesten fekk altså konsekvensar for alle tre.

Eg skulle ønske 2014 kunne by på like tøffe olympiarar som 1968. Idretten treng nokon som ser lenger enn til sitt eige premieskap. Slik det er i dag legitimerer idretten brot på menneskerettar, korrupsjon og miljøbrotsverk gjennom å strupe politiske ytringar.

Gje meg politisk opposisjon på pallen i Sotsji!

Når vert krossen religiøs?

Biletet er tatt av Myrabella og ligg på Wikimedia Commons. (CC BY-SA 3.0)

Krossen er eit symbol som i det daglege livet i vesten minst kan ha to tydingar. Hovudtydinga er sjølvsagt som «logoen» til kristendomen, men den vert også brukt som bortimot eit religionsnøytralt symbol for «død». Biletet over fekk meg til å undre meg over når krossen som symbol vert religiøs og når det ikkje først og fremst er eit religiøst symbol.

Biletet over er frå ein amerikansk krigsgravplass nær Omaha Beach i Normanide. Amerikanske krigsgravplassar er prega av desse endelause rekkene med kvite graver, her i form av krossar. Den meiningslause valden i krig kjem særs tydeleg fram på slike plassar. Sjølv trur eg mi eiga pasifisme i stor grad vart endeleg etter å ha gått ei stund på Arlington National Cemetery...

Personleg ser eg ikkje på ei slik rekke av krossar som religiøst, sjølv om krossen utan tvil kan vere eit religiøst symbol. Det vert for meg likevel vanskeleg å sjå desse krossane som noko anna enn eit symbol for død. Sjølvsagt har krossen vorte dette dødssymbolet på grunn av den kristne tanken på at Jesu død på krossen frir andre frå døden, men at ei slik samling med krossar skal tolkast særleg religiøst, vert rart for meg. At alle desse soldatane skal ha hatt ei definert kristentru, og som følge hatt ynskje om å bli markert med ein kross etter døden, finn eg lite sansynleg. Krossen er derfor her først og fremst eit dødssymbol for meg, ikkje eit symbol for kristendomen.

Det som utløyste undringa mi denne gangen, var kåringa av «årets bilde» på Wikimedia Commons. Der ligg dette biletet i kategorien «religiøse byggingar». Alle er vel einige om at dette ikkje er ein byggning, men noko må ein jo kalle det, så då kunne det vel like godt hamne på byggningar. At ein vel å kalle dette for religiøst finn eg derimot interessant. For krossen er jo heilt klart eit religiøst symbol. Likevel er ikkje dette biletet, som inneheld sikkert hundre krossar, eit religiøst bilete i mitt hovud. 

Når vert eigentleg krossen religiøs?